|

گفت‌وگوی «شرق» با جانفرانکو رُزی، برنده خرس طلای برلین

مایکل مور مستند را به قتل رساند

امیر گنجوی

«آتش در دریا» فیلمی مستند و شاید بتوان گفت درام، ساخته جانفرانکو رُزی، کارگردان ایتالیایی، است که امسال برنده خرس طلای جشنواره برلین شد. در این فیلم رزی بدون هیچ‌گونه سانسور و درنگی بدبختی و فقر مهاجران را در جریان بحران مهاجرتی اروپا نشان داده است. این مستند زندگی مهاجران و رسیدن آنها را به جزیره لامپدوسا نشان می‌دهد؛ جزیره‌ای که یکی از محل‌های ورود پنا‌ه‌جویان آفریقایی به اروپاست. در روزهای جشنواره برلین فرصتی فراهم شد تا با کارگردان این فیلم به گفت‌وگو بنشینیم. این گفت‌وگو که نیما توسلی زحمت ترجمه‌اش را به فارسی کشیده، در ادامه می‌خوانید.

‌‌‌‌داشتم فکر می‌کردم که خودتان «آتش در دریا» را چطور توصیف می‌کنید؟ آیا می‌شود آن را یک مستند نامید؟ من خوشحالم که بگویم بله، یک فیلم مستند است. ‌اما منظور من این است که این فیلم‌ها یادآور کارهای نئورئالیستیک است... . همان‌طور که می‌دانید، سینمای نئورئالیستیک، این‌گونه عمل می‌کند که مردم را از توی خیابان انتخاب می‌کند و آنها هستند که شخصیت‌های مختلفی را تفسیر می‌کنند. درواقع داستانی نوشته شده و این سینماگر نئورئالیسم است که شخصیت را از زندگی روزمره انتخاب می‌کند؛ طوری که گاه ما به آنها چیزهایی را هم برای تفسیر ارائه می‌کنیم. بنابراین، شکل دگرگون‌یافته‌ای به وجود می‌آید؛ طوری که شخص مجبور می‌شود کل جهان را تفسیر کند. ما ممکن است از آن شخصیت‌ها فیلم بگیریم. من البته آنها را شخصیت سینمایی (کاراکتر) نمی‌نامم؛ چون از واژه کاراکتر برای افرادی که انتخاب می‌کنم خوشم نمی‌آید. آنهایی که در فیلم‌های من می‌بینید خودِ واقعی‌شان هستند، بنابراین در زندگی روزمره خودشان نقش ایفا می‌کنند. ما هرگز به آنها نمی‌گوییم که چه‌کاری انجام دهند. تنها یک جا، در یک صحنه در فیلم من است که برای آن صحنه‌سازی شده و شما می‌دانید کدام است... . ‌نه، کدام‌یک؟! این شمایید که باید به من بگویید کدام! ‌صحنه‌ای که در آن پسر جوان در حال خوردن چیزی است؟ نه، نه آن صحنه باید واقعی به نظر بیاید. نه، منظورم صحنه‌ای است که در آن پسرها مشغول بازی هستند و سپس سکویی را می‌بینید که در آن یک ماهیگیر می‌آید و در آب فرو می‌رود. خب، در اینجا یک تغییر رخ می‌دهد؛ طوری که به‌نوعی معرفی‌ای از یک کاراکتر رخ می‌دهد، اما این موضوع کاملا اتفاقی رخ می‌دهد، چون من مشغول بازی با بچه‌ها بودم که این شخص آمد و ماجرایی را که در حال رخ‌دادن بود برایم بازگو کرد. من او را می‌شناختم و بنابراین شروع به صحبت با او کردم. می‌خواستم که بین او و بچه‌ها یک نوع تعامل به وجود بیاورم، اما هیچ اتفاقی نیفتاد. او داشت آنجا را ترک می‌کرد و بچه‌ها هم مشغول بازی‌کردن خودشان بودند که من از او خواستم برگردد و درحالی‌که بچه‌ها داشتند بازی می‌کردند، او هم برگشت و من هم تعقیبش کردم، درواقع این اتفاق تنها لحظه دارای حس صحنه‌برداری در فیلم بود. اما اگر بخواهم به نئورئالیسم برگردم، قضیه کاملا فرق می‌کند. «نئورئالیسم» درواقع، شخصیت (کاراکتر) را تفسیر می‌کند؛ به این معنا که داستانی وجود دارد، مثلا شما کسی را می‌بینید و بعد سراغش می‌روید و بعد ممکن است برگردید، درواقع دائما داستانی وجود دارد، اما در فیلم من، هرگز صحنه‌برداری رخ نداده. می‌دانید که انواع مختلفی از فیلم مستند وجود دارد. مستند می‌تواند در مقام ارزیابی (تفتیش) باشد، می‌تواند مستند بی‌بی‌سی یا مستند نشنال‌جئوگرافیک باشد. شخصا مستندهایی را دوست دارم که فضایی شاعرانه داشته باشند. وقتی فیلم می‌سازم مهم است که زاویه دید و نقطه‌نظرم را به تصویر بکشانم. متأسفانه، همه اینها را مایکل مور رسما نابود کرد. مایکل مور کسی است که کاملا فیلم مستند را به قتل رساند، چون پروپاگاندا به سرگرمی تبدیل شد. برای من، مستند کماکان یک نقطه‌نظر بسیار قوی برای شخص مؤلف است که از نظر من، می‌تواند حاوی نگاهی متفاوت به اتفاقات و پدیده‌ها باشد. شما می‌خواهید واقعیت را از نقطه‌نظر خودتان بدانید که ممکن است با نظر دیگران متفاوت باشد. من از اولین فیلمی که ساختم، قصد داشتم مرزهای بین مستند و تخیل را بشکنم. وقتی شروع به ساخت فیلم کردم، هرگز فکر نمی‌کردم که دارم یک مستند می‌سازم، یا دارم تخیلم را خلق می‌کنم، یا یک فیلم می‌سازم. من قصد دارم از ابزار سینما استفاده کنم، از دراماتیزه‌کردن سینما به واقعیت تا به مروری قدرتمند از واقعیت برسم. تفاوت اصلی بین واقعیت و دروغ همواره در هنر ارائه می‌شود. می‌دانید! هنر می‌گوید که چه‌چیزی حقیقت است یا دروغ. واقعیت لبریز در مستند از نظر من، شما را به واقعیت افرادی که آن را ارائه می‌کنند می‌کشاند؛ واقعیتی که آنها بین من و شما و وظایف من خلق می‌کنند، به صورت دقیق نشان می‌دهد که چه‌کسی روبه‌روی شما ایستاده. در این فیلم، با پسربچه‌ای روبه‌رو می‌شویم که به معنی واقعی کلمه، خودش است. برای من و این بچه‌ها، او خودِ خودش است. در این فیلم هرگز به بچه‌های کوچک نمی‌گویم «با هم بدوید و...». گاهی مردم از من می‌پرسند «چرا هیچ‌وقت از آن پسربچه نمی‌خواهی که به مرکز شهر برود جایی که مهاجران هستند؟» من می‌توانستم چنین صحنه‌ای را هم به تصویر بکشم، و او را به مرکز بکشانم و بگذارم او ببیند چطور بچه‌های دیگر با بچه‌های کوچکی که از آفریقا آمده‌‌اند برخورد می‌کنند، اما این موضوع صحنه هرگز در واقعیت رخ نمی‌دهد. آن‌موقع من کاملا احساس دوگانگی می‌کردم، چون این موضوع هرگز در واقعیت اتفاق نمی‌افتد. ‌ چطور این افراد را پیدا و انتخاب کردید؟ اینها آدم‌هایی هستند که در زندگی‌ام روزانه می‌بینمشان. ‌ حضور پسربچه در این فیلم آگاهانه بود؟ می‌دانستم که می‌خواهم داستانی با کودکان بسازم، چون در تمام فیلم‌هایم کودکان حضور دارند. در فیلم اولم هم با کودکان کار کردم هرچند بعد از آن موقعیتی برای کارکردن با کودکان فراهم نشد. این بار اما، می‌خواستم زاویه دید کودکان را داشته باشم، چون آنها خیلی صادق و خالص‌اند. ‌ چرا مردم، مهاجران این فیلم و دیگران، در دنیاهایی موازی زندگی می‌کنند؟ به این خاطر که واقعیت در این فیلم جریان دارد. من یک‌سال‌ونیم در لامپدوسا (Lampedusa) بودم و آنجا فاصله زیادی بین مهاجران و مردم بومی محل دیدم. در لامپدوسا، مردم از خبرنگارها متنفر هستند. آخرین باری که آنجا بودم، افراد بومی جزیره مشغول پرتاب سنگ به سمت خبرنگارها بودند، چون خبرنگارها همیشه موقعی به آنجا می‌روند که یک تراژدی رخ داده. تراژدی را پوشش خبری می‌دهند و مردم آنجا دلشان نمی‌خواهد این کار انجام شود. استدلالشان این است که بیش از 20 سال ساکن این جزیره‌اند و خبرنگاران تازه یادشان افتاده راجع به آنها گزارش تهیه کنند. آدم‌های زیادی به اینجا آمده‌‌ و رفته‌‌اند و به آنها غذا و لباس و چیزهای مختلف دیگر داده‌اند. از آنجایی که لامپدوسا و تریتون (Triton) مناطقی ساحلی هستند، بنابراین خیلی‌ها از لامپدوسا به تریتون در رفت‌وآمدند. همه اینها جلو چشم قایق‌های نظامی رخ داده. الان قایقی که به اینجا می‌آید در دریا متوقف می‌شود. بنابراین در لامپدوسا، هیچ‌کس به هیچ‌جا نمی‌رود! وقتی مهاجران به لامپدوسا می‌رسند، به پایگاه سلامت برده می‌شوند. سپس در بندر یک اتوبوس توقف کرده. تعیین هویت می‌شوند، دو، سه روز آنجا می‌مانند و سپس به ایتالیا یا سیسیل منتقل می‌شوند. در هیچ نقطه این جزیره امکان تماس وجود ندارد. حال، شما فرض کنید خبرنگار گزارش می‌دهد 250 هزار نفر مردند. «مردم بیچاره!». این عینا عبارتی است که ما هر روز بر زبان می‌آوریم، مردم بیچاره! عددها، مدام تکرار می‌شود؛ 200 نفر مرده؛ یک هزار نفر مرده، 40 هزار نفر مرده، یک میلیون نفر مرده! در چنین موقعیتی، برای من، آن موقعیتی تفاوت دارد که بگذارد تراژدی ناگهان سراغم بیاید: یک روز، مشغول فیلم‌برداری بودم که دیدم مرگ به سراغم آمد! اینجا موضوع فرق می‌کند. فرق می‌کند شما بشنوید 200 نفر مرده‌‌اند، با اینکه ببینید انسان‌هایی واقعا در حال مردن هستند. ‌ به این خاطر است که فقط دکتر بارتولو (Bartolo) مسائل و مشکلات مهاجران را درک می‌کند؟ او تنها پزشک جزیره است. باید مدام بررسی کند که مردم به چیزی احتیاج دارند یا در صورت نیاز آنها را به بیمارستان منتقل کند و اگر کسی مجروح شده با هلیکوپتر او را به پالرمو ببرند. این پزشک، نقشی رسمی ایفا می‌کند. او به محض ورود مهاجران به جزیره، باید آنها را معاینه کند. ‌واکنش مردم لامپدوسا در قبال کار شما چگونه بود؟ دشمن لامپدوسا، خبرنگاران هستند؛ چون درست وقتی کسی می‌میرد می‌آیند. اینجا لامپدوساست و اگر کسی 60 مایل آن‌طرف‌تر بمیرد، آنها می‌گویند 300 نفر در لامپدوسا مردند، بنابراین همیشه خبرها یا به مرگ مربوط می‌شود یا به بیماری. لامپدوسا ممکن است توسط داعش موردحمله قرار گیرد و بنابراین گردشگرها به آنجا نخواهند رفت. تابستان سال‌گذشته، روزنامه‌ها با تیتری درشت نوشتند: «تروریست‌ها با قایق‌هایشان به لامپدوسا نزدیک می‌شوند». هفته بعد، 500 نفر سفر خود را به لامپدوسا لغو کردند! ‌ اقتصاد جزیره به گردشگری وابسته است؟ در تابستان، بله. ماهیگیرها در تابستان ماهی می‌گیرند و اتاق‌هایشان را به گردشگران اجاره می‌دهند. بنابراین برای گردشگران، شنیدن اینکه عده‌ای در لامپدوسا مرده‌‌اند، اصلا خوب نیست. ‌مدت‌زمانی طولانی در لامپدوسا بودید؟ گاهی لازم است شما چهار سال جایی بمانید تا فیلمی بسازید. در بیابان، چهار سال طول می‌کشد تا فیلمی ساخته شود. در لامپدوسا یک‌سال‌ونیم طول کشید. چون فرق می‌کند وقتی شما به جایی می‌روید و یک اپیزود را پوشش می‌دهید با وقتی که سعی می‌کنید صحنه‌های واقعی را به تصویر بکشید و واقعیت را، واقعیت آن مکان را، به فیلم بدل کنید. ‌درحالی‌که دارید فیلمتان را ویرایش می‌کنید، چطور از ملودرام آن اجتناب می‌کنید و آن را کنار می‌گذارید؟ خُب، این دیگر حرفه من است. وقتی شما مشغول ویرایش هستید، یا شروع به ویرایش می‌کنید، مجبورید تجارب شخصی خود را فراموش کنید و همه چیز را به زمان حال بیاورید و بر آن متمرکز شوید. من 80 ساعت از یک فیلم را در یک سال فیلم‌برداری کردم، سپس چشم‌هایم را بستم. شبیه زندگی بود. اگر چشمانتان را درست همین الان ببندید، تمام اتفاقات و لحظات زندگی‌تان برایتان مجسم نمی‌شود. 10، 15 اپیزود از زندگی‌تان را خیلی خوب و قوی به همراه دارید و برای من ویرایش همین حالت را دارد، تنها لحظات خاصی هستند که خیلی قوی‌اند. آنها در این 80 ساعت درمی‌آمیزند، ممکن است 10 ساعت شوند، اما در هم می‌آمیزند و سپس، شروع به کار روی این 10 ساعت می‌کنم، شروع به شکل‌دهی و چیدمان فیلم می‌کنم. این موضوع، به انشای دومی شبیه می‌شود. وقتی فیلم‌برداری می‌کنم، می‌نویسم، درحالی‌که دوربین دارد داستان را به تصویر می‌کشد و ویرایش، بخش دوم ساختار کل فیلم را تشکیل می‌دهد، در فکر، در حرکت، در احساس و تصور عینیت‌بخشیدن به خود فضاها که خیلی قوی است. ‌شما به صحنه‌های عملیات نجات دسترسی داشتید که کسی قبلا ندیده بود. چگونه هم مردم لامپدوسا و هم افرادی را که در عملیات نجات نقش داشتند، متقاعد کردید؟ در فیلم قبلی‌ام در ایتالیا هم این موقعیت را داشتم. سربازان نیروی دریایی کاملا به من اعتماد کردند. وقتی برای اولین بار برای یک دوره 12 روزه وارد قایق نیروی دریایی شدم، کمکم کردند وارد قایق شوم. خودم در ابتدا نمی‌دانستم، اما آنها مرا در قایقی قرار دادند که در خط پیشرو قرار نداشت، 12 روز در آن قایق بودم. هچ اتفاقی نیفتاد. هیچ چیز. با خود گفتم، الان فرصت آن است تا به ملوانان نزدیک شوم. با ناخدا، با سربازان و درجه‌داران، در ارتباط بودیم. مدتی بعد به عقب بندر برده شدیم و من هیچ صحنه‌ای از نجات را فیلم‌برداری نکردم، اما از چیزهای زیادی در نیروی دریایی فیلم گرفتم. این باعث شد خیلی به مردم و ملوانان احساس نزدیکی کنم. بعد، از آنها خواستم عقب باشند و مرا در قسمت جلویی بگذارند. از اینجا به بعد توانستم چیزهای زیادی را از لحظات تراژدی فیلم‌برداری کنم. وقتی من لحظه تراژدی را نشان دادم، احساس زیادی نسبت به همه افراد داشتم. آنها از من می‌خواستند به داخل قایق بیایم و ازشان فیلم بگیرم. نمی‌خواستم از آن صحنه‌ها فیلم بگیرم ولی کاپیتان به من گفت باید این صحنه‌ها را نشان دهید. درست شبیه این است که جلوی یکی از اتاق‌های هولوکاست باشید و ببینید که چیزی وارد آن می‌شود و شما آن را نشان ندهید. جهان باید از این اتفاقات وحشتناک مطلع باشد. ‌ از لحاظ اخلاقی برایتان سخت نبود که در آن لحظات آنجا بودید؟ از لحاظ اخلاقی نفرت‌انگیز بود که مجبور بودم این اتفاق را با چشمانم ببینم. سخت‌ترین بخش ماجرا همین بود، نه فیلم‌برداری من. قسمت سخت ماجرا این چیزهاست که نباید اتفاق بیفتد. مردم نباید به این شیوه بمیرند. این بخش سخت ماجراست، نه فیلم‌برداری‌کردن من. ‌ قصد نداریم شما را به خاطر این موضوع ملامت کنیم... . متوجهم. اما بخش سخت ماجرا آن است که این چیزها نباید اتفاق بیفتند. نکته، این است. سرزنش‌کردن من بابت فیلم‌برداری این صحنه‌ها، شبیه این است که از کسی که از اتاق گاز هولوکاست فیلم‌برداری کرده بپرسید سخت نبود این تصاویر را نشان دهید؟! بخش دشوار این است که آن تصویر نباید آنجا می‌بود، نه اینکه من آن را فیلم‌برداری می‌کردم یا نه. ‌هدفتان از کارگردانی این فیلم چه بود؟ می‌خواهم آگاهی خلق کنم، این یکی از بزرگ‌ترین تراژدی‌های بعد از جنگ است. امروز ما شاهد تصاویری از اتاق گاز هولوکاست هستیم که بعد از جنگ شناسایی شد. مردم می‌گویند «اوه، از این چیزها خبر نداشتیم!» ولی حالا ما راجع به آن تراژدی خیلی می‌دانیم. هر روز آن را می‌بینیم. هر کسی در اروپا، در جهان، مسئول این قتل‌عام است. همه ما مسئولیم چون صورت‌هایمان را برگرداندیم. «اوه، مردم بیچاره». ما پنج هزار کشته در سوریه داریم، بله، پنج هزار کشته. پنج هزار کشته دیروز در لامپدوسا داشتیم و... . ‌شما معتقدید که این مسئولیت ماست. چه کار باید بکنیم؟ باید مرزهایمان را باز کنیم؟ این وظیفه سیاست‌ورزان ماست که در این خصوص کاری کنند. چون قابل‌پذیرش نیست که 30 هزار، 40 هزار نفر بمیرند، درحالی‌که از جنگ فرار می‌کنند. آنها دارند از تراژدی فرار می‌کنند. تراژدی‌ای که ما اغلب خودمان آن را می‌سازیم. آنها از مرگ فرار می‌کنند و با مرگ روبه‌رو می‌شوند. کودکان می‌میرند، چون قادر به نجات خود نیستند و کسی قادر نیست آنها را بین ترکیه و جزایر اطراف جای دهد. ما اجازه می‌دهیم آنها بمیرند و می‌دانیم که آنها باید برای اینکه شبیه حیوان در قایق‌ها جابه‌جا شوند، پول هم بدهند. حتی حیوانات هم سوار چنین قایق‌هایی نمی‌شوند. ‌همه اینها را می‌دانیم، اما واقعا چه کار می‌توانیم بکنیم؟ این شغل من نیست. برخی از آدم‌ها وظیفه‌شان این است که با هم بنشینند و راه‌حل پیدا کنند. کشورهای عربی، کشورهای آفریقایی، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، استرالیا، اتریش، نیوزیلند و ژاپن، باید با هم جلوی این فاجعه جهانی را بگیرند. باید کاری کنیم. میلیون‌ها نفر در سطح جهان دارند مهاجرت و کوچ می‌کنند. آیا ما می‌خواهیم آنها را با دیوارهایی که می‌کشیم متوقف کنیم؟ ‌ می‌دانید که آخر سر چه اتفاقی برای مهاجران افتاد؟ آنها با شادی و امید به آنجا رسیدند و بعد این فاجعه‌ برایشان رخ داد. چون هیچ کس به آنها کاری ندارد. آنها در خیابان‌ها هستند. آنها چه می‌کنند؟ ‌وقتی راجع به فیلم شما با دیگران صحبت می‌کردم، برخی معتقد بودند فیلم‌های شما خیلی هنری هستند و تقاضای عمومی برای آنها وجود ندارد. این موضوع برایتان مسئله‌ساز نیست؟ این درست نیست. شما می‌دانید که یک میلیون بیننده فیلم آخر من را در یوتیوب دیدند. بنابراین، یک میلیون نفر آن فیلم را تماشا کردند. از این موضوع یک سِنت هم عاید من نشد، اما خوب است که یک میلیون نفر آن را تماشا کرده‌اند. فیلم سیکاریو (Sicario)، راجع به شخصی در مکزیک است. بنابراین من خیلی خوشحال بودم که یک میلیون نفر آن را در یوتیوب تماشا کردند. اگر هر نفر یک سنت می‌داد، من الان میلیاردر بودم! ‌فیلم از نقطه‌نظر بصری، حیرت‌انگیز است؛ هر چند مستند است... . برای من، موضوع خیلی مهم است. این رویکرد سینمایی من است؛ نور، صدا، کار سینما. من فیلم خودم را همان‌طور که ممکن است اسپیلبرگ فکر کند، فیلم‌برداری می‌کنم. می‌خواهم بهترین دوربین را داشته باشم، بهترین فریم را، اما موقع فیلم‌برداری خیلی هم فکر نمی‌کنم. اول دوربین را می‌گذارم، سپس اجازه می‌دهم تا چیزها خودشان جلوی من حرکت کنند. مجبورم فاصله‌ها را دریابم، اما نور برایم در واقع زندگی شخصیتی من است. اگر در تابستان فیلم‌برداری کنم، یک فیلم دیگر درمی‌آید، بنابراین تصمیم گرفتم فیلم را در زمستان تهیه کنم. در عین حال، آدمی هستم که از عکس هراس دارد (photophobic)، اما خود خورشید را هم دوست ندارم. همیشه زیر نور خورشید احساس سوختن می‌کنم و خورشید را دوست ندارم. بنابراین، این موضوعات برای فیلم‌برداری باید کامل می‌بود. ‌ شما همه‌چیز را با یک دوربین فیلم‌برداری انجام مي‌دهيد؟ دو لنز. درحال‌حاضر تکنولوژی به ما کمک زیادی کرده. واکنش چشم خودش یک دوربین جدید است. یک دوربین کامپکت کوچک، حتی در نور شب هم خیلی فوق‌العاده عمل می‌کند. ‌و چون کمال‌گرا هستید، خودتان نقش ویرایشگر و همچنین فیلم‌بردار را ایفا می‌کنید؟ ویرایشگر نه. من روی صدا و دوربین کار می‌کنم. نه، این خیلی حرفه‌ای نیست. ترجیح می‌دهم یک فیلم‌بردار خوب داشته باشم که با من کار کند، اما روابط و مفاهیم را بشکند. اگر تنها باشم، قادر هستم در آن لحظه تصمیم بگیرم و اگر دوربین و صدا را هم داشته باشم، مفاهیم را می‌شکنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.