یادداشتهایی درباره هنر معاصر
شهرهای نادیدنی
ش علیرضا امیرحاجبی
شاید گفته شود آنچه میگویم ارتباط مستقیمی با هنر تجسمی/ معاصر ندارد، چون میخواهم درباره شهر بگویم، اما اشتباه یا سوءتفاهم در همین نقطه ابتدایی شکل میگیرد. درست زمانی که مقولات معماری، طراحی شهری (Urban Design) و هنرهای معاصر از یکدیگر فاصله میگیرند، شهر یا ابرشهر با مشکل مواجه میشود؛ بهتر است بگوییم با مشکلاتی مواجه میشود.
منظور از این یادداشت بههیچوجه اصلاح چیزی نیست، زیرا استادان و مسئولان راه خود را میروند و برای تمام تصمیمات ریز و درشتشان توجیهات فراوانی دارند؛ بنده هم در خود این توانایی را نمیبینم که با پاسخهای بلیغ و فصیح حضرات مواجه شوم. پس از همین ابتدا روی سخن را به سمت شهروندان و همشهریانم میچرخانم که دفع بلا شود. شهر یا ابرشهرها نیز مانند هر عرصه دیگری میتوانند جایی عمودی و افقی برای شکلگیری بَصَریت (Visualty) باشد؛ این بصریت یا آگاهانه شکل میگیرد با ناخودآگاه و براساس پدیدهها و ویژگیهای فرهنگی و بومی یک منطقه. برای مثال به شهرهای کوچک سواحل جنوب ایتالیا و یونان که در حاشیه دریای مدیترانه واقع شدهاند، بنگرید؛ این شهرهای تاریخی بدون پیشطرحهای مهندسی و به شکلی بدوی شکل گرفتهاند، شهرهایی به رنگ سفید، خانههایی سفید که شهری سفید و لاجوردی را شکل دادهاند. هر چندسال یکبار نیز اهالی شهر به گچاندودکردن خانهها میپردازند و شهری سفید را بازتولید میکنند، اما مبنای آن ذهنیتی سنتی و تاریخی است. در اینجا با مطالعه و محاسبه سروکار ندارید، بلکه با تجربیات نسلها مواجه هستید. شهرهایی هم هستند که به مرور زمان اشتباهات خود را کشف کردهاند و به اصلاح آن پرداختهاند، مانند پاریس. این شهر مظهر گافها و سهلانگاریهای شهرسازی قرون وسطا و ماقبل آن بود. اولین اصلاح بزرگ زمان ناپلئون سوم آغاز شد؛ بخش اعظمی از شهر را خراب کردند و دوباره ساختند و اجازه ندادند اشتباهات و خودسریها تکرار شود. اصلاح دوم هم در دهه 70 در دوره زمامداری ژرژ پمپیدو بود که بسیاری از هنرمندان معمار، نقاش و مجسمهساز بزرگ فرانسوی و غیرفرانسوی به شکلی نامحسوس دست به خلق آثاری بهیادماندنی در پاریس زدند و چهره شهر بهواقع درخشان شد. بههیچوجه قصد ندارم تعاملات هنری/ شهری فرانسه را تبدیل به الگویی برای شهر تهران کنم. این فقط یک یادآوری بود از طراحی آگاهانه در شهرسازی که با همکاری شکل میپذیرد و البته با مطالعه و نتیجه آن شکلی از استانداردهای شهرسازی اروپایی را بهوجود میآورد. شهرهای اروپایی برای ما الگو نخواهند بود، اما موفقیت، در کنارهمچینی هنرمندان از رشتههای مختلف، یک الگوی مفید است. شهروندان تهران نیز حق دارند از این الگوهای مفید آگاه شوند. این حداقل حق آنان است که درباره مسائل زیباشناختی شهری که در آن زندگی میکنند مطلع باشند و این پرسش را مطرح کنند که آیا میتوانستیم شهر زیباتری داشته باشیم؟ این زیبایی میتواند دو شکل داشته باشد: سطحی و عمیق و کاربردی. زیبایی فقط در رنگآمیزی و نقاشیهای دیواری خلاصه نمیشود؛ زیبایی در یک طرح توجیهنشدنی -«نگارخانهای به وسعت یک شهر»- تعریف نمیشود. گویا دوستان مبتکر این طرح لحظهای پیش خود فکر نکردهاند که اگر هنرمند نقاش میخواست اثرش را در ابعاد بزرگ خلق کند، خب خودش خلق میکرد. حتما دلیلی داشته که نقاشی را در ابعاد 60 در 70 کشیده. بعد شما این اثر را با چاپ و رنگبندی فاجعهآمیز 10 برابر و 20 برابر میکنید و بعد نصب میشود در اتوبان مدرس! یک اثر کلاسیک با آن مقدار جزئیات و ظرایف، کجا؟ در اتوبانی که خودروها با سرعت رد میشوند. نه به ویژگیهای دیداری و پدیداری نقاشی فکر شده و نه به کارکردهای اتوبان و نقش آن در انتقال سریع خودروها از سمتی به سمت دیگر شهر. درباره هزینههایش چیزی نگوییم بهتر است یا نصب مجموعهای از مجسمههای بیربط در پیادهروی پارک ملت... . اینها نمونههای بسیار کوچکی از اقداماتی است که بدون هیچگونه تعاملی با هنرمندان حرفهای و معتبر شهر تهران انجام شده است. زیباشدن شهر نیازمند برنامهریزی درازمدت است و نه پروژههای تبلیغاتی. ما نیازی به آرمانشهرهای تخیلی نداریم. زیبایی میتواند کاربردی باشد و در ارتباط مستقیم و فیزیکی با شهروندان. یک رنگبندی مناسب در پلههای پارک، طراحی ارگونومیک یک نیمکت در سالن انتظار مترو و یک باغچه با طراحی ساده و کمخرج میتواند زیبایی بصری را به کلانشهری مانند تهران بازگرداند. تهران... شهر بتُنهای مسلح و غیرمسلح. شهری که هم هوایش خاکستری است و هم اتوبانهایش؛ هرچه به سمت جنوب میروید این اقتصاد فاجعهآمیز بصری که بر مبنای بتنریزی شکل گرفته غلیظتر میشود. هفته آینده به میدانهای تهران خواهیم پرداخت و انزوای آنان در عین دیدنیبودنشان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.