جستوجوی ریشه منطق فازی در باورهای فرهنگی ایران باستان
درهمآمیختگی مؤثر گذشته و حال
انوشیروان انصاری. عضو هیأتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله
سال 1965، سال تولد چارچوبی جدید در ریاضی است، با معرفی تئوری مجموعههای فازی توسط پروفسور «لطفعلی عسگرزاده»، دانشآموخته سالهای نخستین دانشکده فنی دانشگاه تهران. هیچکس گمان نمیبرد که این تئوری جدید بتواند برای خود جایگاهی مطمئن در برابر تئوریهای ریشهدار احتمالات و منطق ارسطویی باز کند. اما تاریخ بهگونهای دیگر رقم خورد. اما منطق فازی چیست؟ و از چه جایگاه علمیای برخوردار است؟ براي اين منظور، كنكاشي تدقيقي در موضوعات علم منطق ميکنيم. در منطق ارسطويي فرض بر اين است كه تصوراتي منطقي، تصوراتي كاملا روشن، واضح و مشخص و با حدود معين هستند مانند تصور «ميز، درخت، صندلي، مثلث و...». بههمينترتيب، تصديقات مبتنيبر اين تصورات نيز تصديقاتي قطعي هستند. به عبارت ديگر، قضاياي منطقي يا درست هستند يا نادرست و مرز درستي و نادرستي نيز بهخوبي مشخص است. اما با كمي دقت در تصورات ذهني خود، اين نكته استنباط ميشود كه بسياري از مفاهيم حد و مرز مشخصي در تصورات ما ندارند. شايد بتوان تمامي وجدانيات را در زمره اين مسائل قرار داد. تصور ما از «غم، شادي، خوبي، بدي، درستي، نادرستي و...» از اين قبيل است. خصوصيت مشترك تمام اين مفاهيم آن است كه نميتوان تعريف دقيق با حد و مرزهاي مشخصی در مورد آنها ارائه داد. نحوه برخورد منطق ارسطويي با اينگونه مفاهيم تنها يك برخورد سلبي- ايجابي است، يعني تنها كاري كه منطق ارسطويي ميتواند در برابر اينگونه مفاهيم انجام دهد، خبر از وجود يا عدم وجود آنهاست. به عبارت ديگر تنها ميتوان گفت كه «غم وجود دارد»، اما منطق ارسطويي در مورد كيفيت و ميزان آن، لب به سكوت ميبندد. ملحوظکردن اين عدم قطعيت و نامشخصي در محدوده تصديقات و قضايا نيز باعث ميشود قضايا پوستين قديمي و سنتي خود را پاره كرده و از قالبهاي معمول عدول كنند. اين سخن به آن معنا نيست كه اين نامشخصي باعث خلل در منطقيبودن اين قضايا ميشود، بلكه اين سخن به آن معناست كه قالبهاي نخستين قضاياي منطقي شكسته شده و وسعت مييابند. نمونههايي از چنين تصديقاتي را هرروز در امور مختلف و در تصميمسازيهاي خود ميتوانيم پيجويي كنيم، بهگونهای که اگر بگوييم اكثر قريب به اتفاق تصميمات روزانه ما در قالب قضاياي فازي است، سخن به گزاف نگفتهايم. تصمیمات هرروزه شامل انتخاب پوشش، انتخاب مسیر حرکت، پارککردن خودرو، خرید منزل، همهوهمه تصمیماتی فازی هستند. ذكر يك نكته در اين مقام خالي از لطف نيست و آن اينكه، منطق فازي شاخهاي از شاخههاي منطق و در برابر منطق ارسطويي نیست، بلكه منطق ارسطويي حالت خاصي از منطق فازي است و رابطه مابين منطق ارسطويي و منطق فازي، عموم و خصوص كلي است، بنابراین تضاد و تقابلي ميان منطق فازي و منطق ارسطويي موجود نيست بلكه يكي حالت عمومي ديگري است. با اين بيان مشخص ميشود كه منطق فازي جز ارائهكننده قالبي براي تفكر صحيح و مطابق با طبيعت غيرمشخص و مبهم واقعيات خارجي، چيز ديگري نيست و اگر هدف علم منطق را جلوگيري از خطاي ذهن بدانيم، منطق فازي نيز كاملا همين هدف و غايت را دنبال ميكند. متأسفانه ذهنيت بسياري از محققان و صاحبنظران این است كه منطق فازي به دليل اینکه طبيعت غيرمشخص و مبهم مسائل را مورد كنكاش و بررسي قرار ميدهد، علمي غيرمنطقي! يا كمتر منطقي است. به عنوان نمونه از چنين تعبيري، نظر پروفسور «ویليام كاهان» از دانشگاه بركلي كاليفرنيا در اينجا نقل ميشود: «نظريه فازي اشتباه است. اشتباه و مخرب. آنچه به آن نياز داريم تفكري منطقيتر است نه تفكري كمتر منطقي. خطر منطق فازي اين است كه مشوق همان تفكر بيارزشي است كه تابهحال اين اندازه مشكلآفرين بوده است. منطق فازي كوكائين علم است». در پاسخ اين اشكال بايد گفت كه اگر معيار منطقيبودن را ميزان تطابق با واقعيت و عينيت خارجي بدانيم، منطق فازي نهتنها در مقايسه با منطق كلاسيك، كمتر منطقي نيست، بلكه انعكاس شفاف از واقعيت غيرمشخص و مبهم خارجي است و بنابراین انطباق بالايي با آن دارد. شاید درک منطق فازی برای ذهنهای شرقی، کاری آسانتر باشد. در منطق شرقی، خوبی و بدی، اموری درهمآمیخته با یکدیگرند. شاید بهترین محل در ظهور و بروز این درهمآمیختگی را بتوان در شعر فارسی مشاهده کرد؛ آنجا که عالیترین مفاهیم عرفانی و عشق به معبود با نازلترین مفاهیم عشق زمینی توصیف میشوند و این موضوع همواره چالشی برای محققان و متفکران غربی بوده، که چگونه میتوان این هر دو را در یک قالب توصیف کرد. جای دیگر از محلهای ظهور این درهمآمیختگیبودن و نبودن را میتوان در تعریف حکمای ایران قدیم از وجود پیجویی کرد؛ آنجا که حکیم سبزواری در تعریف وجود از زبان ایرانیان باستان مینویسد: الفهلویون الوجود عندهم حقیقه ذات تشکک تعم مراتبا غنی و فقرا تختلف کالنور حیثما تقوی و ضعف ایرانیان باستان، وجود را یک حقیقت دارای مراتب میدانستند، همانند نور که قوی و ضعیف است. در اتاقی که روشن است، اگر چراغی دیگر روشن شود فضای اتاق روشنتر خواهد شد. روشنایی مفهومی فازی است که درجه و مقدار دارد. اتاق در هر لحظه هم روشن است و هم تاریک و این تاریکی و روشنی با هم درهم آمیخته شدهاند. ازاینرو اگر ادعا کنیم که پایههای نظریه منطق فازی در نظریات حکمای ایران باستان تشکیل شده، حرفی به گزاف نگفتهایم. اما آنچه کار دکتر «زاده» را به یک کار بیبدیل تبدیل کرد، معرفی ساختاری ریاضی برای مفاهیم و تفکرات عمیق و قدیمی بوده است. ورود یک نظریه به عمل، نیازمند ساختاری ریاضی است تا بتوان از آن استفاده کرد. بسیاری از ساختارها و چارچوبهای این نظریه جدید در قالب مقالهای در سال 1973 توسط دکتر «زاده» پیشنهاد شد. اما در عرصه کاربرد، این ژاپنیها بودند که گوی پیشتازی را ربودند و شاید بتوان از اولین کاربردهای جدی نظریه منطق فازی در کنترل قطارهای سریعالسیر سندای ژاپن نام برد؛ جایی که استفاده از این منطق باعث اقتصادیترشدن، راحتی بیشتر و حرکت روانتر قطار شد. امروزه تئوری منطق فازی کاربردهای بسیاری پیدا کرده است؛ در تشخیص دستخط افراد، ناوبری هواپیماها، سامانههای کنترل صنعتی در نیروگاهها، کاهش مصرف سوخت اتومبیلها، افزایش کارایی لوازم خانگی مانند ماشینهای رختشویی و جاروبرقی، سامانه فوکوس اتوماتیک دوربینهای عکسبرداری و فیلمبرداری و هزاران کاربرد دیگر. شاید علت بالندگی منطق فازی و موفقیت آن را بتوان در درهمآمیختگی مؤثر و مثبت گذشته و حال جستوجو کرد. آنچه میدانیم گنجینه بزرگی است، اما شاید «لطفیزاده»های دیگر باید باشند تا برای دانستههای گذشته لباسی نو و کارا طرح کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.