|

بازگشت «اسکات کلی» به زمین پس از سفری خبرساز به فضا

پایان مأموریت یک‌ساله

سعیده پوررضا

«اسکات کلی» و «میخاییل کورنینکو»، فضانوردان خبرساز این روزها و رکوردداران اقامت در ایستگاه فضایی بین‌المللی، چهارشنبه گذشته (12 اسفند) به زمین بازگشتند. این دو فضانورد حدود 340 روز در فضا اقامت داشتند و همراه با «سرگئی ولکف» با فضاپیمای سایوز TMA-18M ساعت هشت صبح به وقت ایران در حومه شهر ژزکازقان در بیابان‌های قزاقستان فرود آمدند. کپسول فضایی سایوز که ظرفیت سه فضانورد را دارد، 3.5 ساعت پس از جداشدن از ایستگاه فضایی بین‌المللی، با سپری‌کردن سفری دلهره‌آور به زمین باز‌گشت. این سفر بیشتر شبیه سقوط است تا پروازی آرام. کپسول سایوز در مسیر بازگشت به زمین، مراحل سخت و وحشت‌‌آوری را باید طی کند مانند عبور از اتمسفر زمین با سرعت 230 متر بر ثانیه. با این همه، این فضاپیما توانست پس از عبور از اتمسفر و بازشدن چترهای آن، به‌سلامت به زمین بنشیند و مسافرانش را به استقبال‌کنندگان تحویل دهد. هرچند مأموریت «اسکات کلی» و «میخاییل کورنینکو» به پایان رسیده است، اما خیلی مانده که مأموریت دانشمندان و مهندسان (که همیشه پشت صحنه بودند و کمترکسی آنها را می‌شناسد)، تمام شود. دانشمندان می‌خواهند دشواری و مشکلات اقامت در فضا را درک کنند و راهی برای مقابله با این مشکلات بیابند و انجام چنین مأموریت‌هایی، بخشی از همین برنامه است. درادامه اهمیت و دستاوردهای این مأموریت را با هم مرور می‌کنیم.

با وجود سفرهای متعدد به فضا و اقامت‌های طولانی بیرون از جو زمین و کسب اطلاعات بسیاری درباره سفرهای فضایی، هنوز هم پرسش‌های بسیاری در مورد سفر به فضا پیش‌ِروی بشر مطرح است که پاسخ‌گویی به آنها بسیار دشوار است. این پرسش‌ها بسیار متفاوت و متنوع هستند؛ از جمله تأثیر بی‌وزنی و اقامت درازمدت در فضا، تغییرات فیزیولوژیک و اندام‌های بدن انسان در این مدت، تأثیر پرتوهای کیهانی بر بدن و چگونگی دوری‌کردن از آن یا محافظت بدن در برابر این پرتوها و به‌ویژه تأثیر دوربودن درازمدت انسان از همنوعان و اجبار به حضور در محیطی کوچک همراه با چند نفر دیگر. پاسخ این پرسش‌ها برای انجام سفرهای فضایی بسیار مهم است؛ به‌ویژه در روزگار ما که کم‌کم بحث آماده‌شدن انسان برای سفر به مریخ هم مطرح می‌شود. سفر به مریخ و بازگشت از آنجا به زمین، بسیار دشوار است و خطرهای بسیاری در پی دارد، به‌همین‌دلیل لازم است پیش از هرگونه اقدام عملی، آزمایش‌های بسیاری در این زمینه صورت گیرد. البته شاید بتوان برخی از این آزمایش‌ها را همین‌جا و روی زمین انجام داد، مثل مأموریت «مارس‌500». هدف این مأموریت، بیشتر بررسی مشکلات روانی حاصل از دوربودن انسان از همنوعان و به‌ویژه خانواده و درعین‌حال حضور در محیطی کوچک با تعداد افراد کم بود. دانشمندان تاکنون با انجام آزمایش‌هایی مشابه «مارس‌500»، تا حدودی به مشکلات روانی احتمالی چنین مأموریت‌هایی پی‌بردند. برخی از آزمایش‌ها هم حتما باید در فضا انجام شود، مثل اندازه‌گیری شدت پرتوهای خورشیدی بیرون جو زمین؛ جایی که نه اتمسفری وجود دارد و نه میدان مغناطیس محافظی. این‌گونه اندازه‌گیری‌ها هم هرچند باید در فضا انجام شود، اما لزوما نیازی به حضور انسان نیست و دست‌کم، بخشی از چنین آزمایش‌هایی را می‌توان با استفاده از ابزارهای فیزیکی انجام داد. اما پاسخ نهایی بخش بسیار زیادی از پرسش‌های ما زمانی مشخص می‌شود که فضانوردانی به فضا بروند و مدت‌های بسیاری در آنجا اقامت کنند و با بررسی مداوم وقت فیزیولوژیک این افراد تا حدودی می‌توان به تغییرات ایجادشده به دلیل اقامت در فضا پی برد. به دلیل اقامت طولانی‌مدت در فضا، تغییرات جسمی بسیاری در فرد روی می‌دهد مانند تحلیل‌رفتن عضلات و ضعیف‌شدن آنها، کاهش تراکم استخوان‌ها و به‌ویژه کاهش مقدار کلسیم که موجب تضعیف آن می‌شود، افزایش قد فضانورد و مواردی مانند این. در حالت کلی، به نظر می‌رسد بررسی این عوامل چندان دشوار نباشد، چون می‌توان مقدار این کمیت‌ها را پیش از سفر به فضا و پس از اقامت یک‌ساله در فضا، اندازه گرفت و مقدارهای به‌دست‌آمده را با هم مقایسه کرد تا به اثر اقامت در فضا پی برد. هرچند درعمل هم دانشمندان چنین می‌کنند، اما اگر بپرسیم چه مقدار از این تغییرات طبیعی است و پس از گذشت یک سال در هر انسانی پدید می‌آید و چقدر از آن فقط ناشی از اقامت در فضا است، پاسخ چه خواهد بود؟ پاسخ دقیق به این پرسش دشوار است اما این‌بار فرصتی پدید آمده است که ناسا به پاسخ دقیق این پرسش دست یاید. واقعیت این است که «اسکات کلی» فضانورد، برادر دوقلوی یکسان یا همزادی دارد که اتفاقا او هم فضانورد است. مدت‌ها بود که دانشمندان ناسا در این فکر بودند با استفاده از این موقعیت ایده‌آل، به پاسخ پرسش‌های دیرینه خود برسند. اکنون ناسا امیدوار است که با بررسی نتایج آزمایش‌های مربوط به زمان طولانی اقامت «اسکات کلی» در فضا، نشان دهد اعزام فضانوردان به مریخ برای مأموریت‌های فضایی (که ممکن است دو تا سه سال طول بکشد)، چه تأثیراتی روی بینایی، سیستم ایمنی، باکتری‌های معده، ضعف استخوان و ماهیچه، بهداشت روانی و سایر موارد می‌گذارد. اگرچه بیش از این، فضانوردهایی بودند که یک‌سال کامل را در فضا گذرانده‌اند، اما مورد «اسکات کلی» متفاوت است، زیرا او یک بردار دوقلوی یکسان دارد که در زمین ماند و دانشمندان با انجام آزمایش‌های دقیق روی این دو، می‌توانند تأثیر محیط فضایی را به‌خوبی روی بدن انسان بررسی کنند. نکته‌ای که دراین‌میان باید به آن اشاره کرد، این است که برخی از رسانه‌ها به‌اشتباه، اقامت «اسکات کلی» در ایستگاه فضایی را طولانی‌ترین اقامت در فضا و به بیان دیگر، رکوردی در این زمینه ذکر کردند. جالب آنکه بهمن گذشته که «الکساندر لازوتکین»، فضانورد نامدار روس، به ایران آمده بود، بسیاری از خبرنگاران نظرش را درباره رکوردشکنی یک آمریکایی در زمینه حضور در فضا می‌پرسیدند و آقای «لازوتکین» هم با افتخار تأکید می‌کرد آقای «اسکات کلی»، رکورد اقامت یک آمریکایی در فضا را شکسته، وگرنه رکورد جهانی در این زمینه در اختیار فضانوردان روس است. هرچند اقامت این دو فضانورد آمریکایی و روسی، طولانی‌ترین زمان اقامت فضانوردان در ایستگاه فضایی بین‌المللی به شمار می‌رود، اما طولانی‌ترین حضور یکسره انسان در فضا نیست. بلکه پیش از آن «والری پولیاکف»، «سرگئی آودیف» و «موسی مانارف» همراه با «ولادیمیر تیتوف» که همگی فضانوردان روسی بودند، به‌ترتیب رکوردهای اقامت‌های یکسره 437، 379 و 365روزه را در ایستگاه فضایی میر ثبت کرده بودند. علاوه بر این، «والری پولیاکف» نیز روی‌هم‌رفته و در دو مأموریت فضایی، بیش از 678 شبانه‌روز را در فضا گذرانده است. رکورد مجموع روزهای زندگی او در فضا تا سال 1999 برقرار بود تا اینکه فضا‌نوردان روسی به نام‌های «سرگئی آودیف»، «سرگئی کریکالیوف» و «گنادی پادالکا» به‌ترتیب با مجموع 747، 803 و 879 روز زندگی (ناپیوسته) در فضا، رکورد «پولیاکف» را شکستند. پس می‌توان گفت «والری پولیاکف» هنوز هم رکورددار طولانی‌ترین اقامت پیوسته در فضاست. اما رکورد بیشترین تعداد سفر فضایی در اختیار «فرانکلین چانگ دایاز»، فضانورد کاستاریکایی-آمریکایی و «جری راس» فضانورد آمریکایی، است. آنها هفت پرواز فضایی را در پرونده خود ثبت کرده‌اند. در این پروژه، دانشمندان «اسکات» و «مارک کلی» را به لحاظ زیست‌شناسی و پزشکی، بررسی پزشکی کردند تا تغییرات بدن «اسکات» را پس از یک سال اقامت در فضا مشخص کنند. فهمیدن این تغییرات بدنی، به محققان ناسا کمک می‌کند تأثیرات باقی‌ماندن طولانی‌مدت در فضا برای مأموریت‌های طولانی را بهتر درک کنند. اکنون با انتشار برخی از نتایج تحقیقات، مشخص شده قد «اسکات کلی» تقریبا پنج سانتی‌متر افزایش یافته و یک‌صدم ثانیه نیر جوان‌تر شده است. افزایش قد انسان تا هفت سانتی‌متر در سفرهای فضایی طبیعی است، دلیلش هم افزایش فاصله میان مفاصل و ستون فقرات است. در جاذبه صفر، هیچ فشاری روی بدن نیست، بنابراین فاصله استخوان‌های ستون فقرات به‌مرور بیشتر می‌شود که مجموع کل این افزایش ممکن است به هفت سانتی‌متر هم برسد، بااین‌حال «اسکات کلی» در این مأموریت پنج سانتی‌متر بلندتر شده است. لازم به ذکر است افزایش قد کلی موقتی است و پس از مدتی دوباره به حالت عادی بازمی‌گردد و استخوان‌هایش به شکل سابق درمی‌آیند. در توجیه دلیل جوان‌ترشدن (هرچند ناچیز) «کلی» نیز باید از تئوری نسبیت اینشتین استفاده کرد. اگر دو جسم با سرعتی متفاوت حرکت کنند، زمان برای جسمی که سرعت کمتری دارد، سریع‌تر سپری می‌شود، اما گذشت زمان برای جسم سریع‌تر کندتر است. این پدیده اتساع زمان نام دارد. «اسکات» در مدار زمین، با سرعتی بسیار بیشتر نسبت به برادرش (که در زمین بود)، حرکت می‌کرد. سرعت ایستگاه بین‌المللی فضایی در حدود 27‌ هزار کیلومتر بر ساعت بود و به‌همین‌دلیل، «اسکات» یک‌صدم ثانیه از برادر دوقلویش، جوان‌تر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.