گفتوگو با نادر برهانیمرند نویسنده و کارگردان نمایش «در خواب دیگران»
باستانگرایی مزمن در روایتهای تاریخی
رضا آشفته
در نمایش «در خواب دیگران»، خانوادهها چهارنفرهاند. عصرگاه یکی از روزهای یکی از سالهای تقویم، تهران به خواب دیگران میرود. رادیو هم حتما روشن است و شاید بیانیهای هم در کار باشد. خوابگردی میکنیم و... . نادر برهانیمرند این داستان را در سه مقطع تاریخی روایت میکند و در آن حمیدرضا آذرنگ، پانتهآ بهرام، علی سرابی و فریدون محرابی بازی میکنند. با او دراینباره گفتوگو کردهایم:
«در خواب دیگران» چگونه نامی است؟ به نظر به لحاظ تکنیکی، دارد نکتهای را گوشزد میکند؟ بله، درواقع در خواب دیگران دارد سه روایت تاریخی را روایت میکند که بنا بر دلایل مفهومی، اینها همپوشان هم هستند. درنتیجه مفهوم زمان را در ناخودآگاه تداعی میکند و در اینجا زمان عنصر مهمی میشود و هدف این است که از این سه روایت بتوانم یک روایت تازه و باطراوت بیرون بیاورم که به لحاظ مفهوم و محتوا، اتفاقی باشد که برخلاف عادت و روالی است که تاکنون داشتهام و البته این تجربه را پیش از این نیز در دو نمایش «کابوسهای پیرمرد خائن...» و «بیبی بیدل» نیز انجام داده بودم و این بار هم خواستم دوباره امتحانش کنم که به لحاظ ساختاری به کارم بیاید و در جهت روایت بتواند به بیان صریحتر و تکنیکیتر منجر شود که یک روایت دایرهوار از تاریخ است. نوعی ساختارشکنی هم به حساب خواهد آمد؟ بهنوعی میخواستیم تکنیکهای آزموده قبلی را کنار بگذاریم و طرحی نو دراندازیم. درواقع این آدمها در دورههای مختلف دارند خواب دیگران را میبینند و این روال انگار تکرارپذیر است. بنابراین «در خواب دیگران» یک اسم بامسمایی است که در آن خوابدیدن آدمها منجر به روایت میشود. در اینجا خوابدیدن یک تکنیک است؟ تکنیکی در جهت محتوا است و اینگونه محتوا را آسانتر میکند و بهگونهای فرمی است که ناقل محتواست و برعکس محتوایی است که ناقل فرم است. شما سه مقطع را در نظر گرفتهاید، فکر میکنم در هر سه موقعیت خانوادهها، نگران یکی از عزیزان خود هستند که در بیرون از خانه بهسر میبرند و در آنجا هیاهو و شلوغی است؟ من سه مقطع مهم تاریخی را انتخاب کردهام و البته میتوانستم سه مقطع دیگر را هم انتخاب کنم. اما آنچه این سه مقطع را شبیه هم میکند، انتظاری است که در این سه خانواده شکل میگیرد و این را دستمایه کردهام که در این شب در بیرون از پنجره هیاهویی سیاسی هست که میتواند به آنها ربطی نداشته باشد، اما بهشدت همهجا را متشنج کرده است و اینها روایتهایی است که شبیه به هم شده است. اینها دنبال عزیزانی هستند که احساس کردم در این قصهها به هم جوابی میدهند. اما نگاهت بیشتر به درون خانه است و نگرانی ناشی از آن هیاهو؟ من دغدغهام اجتماعی است و نه سیاسی. فصل مشترک هر سه موقعیت هم این نگرانی تعمیمپذیر است که ممکن است همچنان تکرارپذیر باشد؟ این سه مقطع مهم سیاسی و اجتماعی معاصر است منتها لازم است شبیه هم باشند البته به لحاظ کنش سیاسی با هم فرق دارند. بنابراین شباهت در قصه است و نه فضای سیاسی. بنابراین در این سه حالت، مقتضیات انسانی مشترک است و آن نگرانی آدمها مربوط به آن بحران میشود و قرار نیست ما تحلیل سیاسی ارائه کنیم هرچند ممکن است در اینجا باز هم سیاست حضور داشته باشد، اما دغدغهام ایجاد وضعیتی دراماتیک از قصههای شبیه بههم است. ولی حس میشود در دو مقطع اول و دوم، خیلی باصراحت آنچه باید را بیان میکنید، اما در اپیزود سوم چیزهایی هست که در لفافه قرار میگیرد و نکاتی گنگ میماند، دلیل خاصی دارد؟ باید بگویم موافق نیستم شاید به این دلیل که اینها وجوه مشترکی دارند مثل شغل که در هر سه روزنامهنگار، گوینده رادیو و موزیسین هستند، هر سه نامشان عصمت، رضا و مهیار است. بنابراین آنچه لزوما باید گفته میشد در آن اپیزود مقطع اول و دوم گفته شده و ضرورتی نیست که در اپیزود سوم هم تکرار شود. البته من با معذوریت و دستبستگی این اپیزود را نوشتهام و تماشاگر هم بهراحتی میفهمد. این سه مقطع به لحاظ نشانهشناسی، همپوشانی دارند و در دو مقطع قبلی مشخص است مسئله اینها چیست و نوع رابطهشان کاملا مشخص است. حالا در قصه سوم باز هم زمان و مکان مشخص است و تماشاگر در دل زمان پیش میآید و میداند چه در اینجا میگذرد و نشانهها کار خودشان را میکنند. در اینجا تکنیک روایت طوری هوشمندانه انتخاب شده است که بهراحتی بشود از محدودیتها عبور کرد و این زبان دریغگوی را فهمید. اتفاقا آنچه در جغرافیا، زمان و مکان اپیزود سوم میگذرد، بهروشنی دغدغهاش معلوم است. در دوتای قبلی یک خانواده نگران نیامدن یک عزیز هستند و این در پرداخت فضا کاملا مشهود است و من سعی کردهام از بیان سیاسی و ژورنالیستی کاملا پرهیز و از زبان روزمره دوری کنم. این بستگی به آن دارد که نمیخواهم به ورطه احساس بیفتم یا اینکه بر موج سیاسی سوار شوم، چون نمیخواهم این اتهام بر من وارد شود که موجسوارم و طوری نوشتهام که به سمت هیچ جریان سیاسی نروم چون نمیخواهم طوری رفتار کنم که مثل یک فعال سیاسی باشد و در آن جرگه نخواهم بود، بلکه میخواهم گزارشم کمی عمیقتر و به عبارت بهتر، فلسفیتر شود. دغدغهام جناحی و سیاسی نیست. فکر میکنم این روزها مانند این سه اثری که نام بردی، بر آن هستی روال قبلیات در رئالیسم را بشکنی و از آن حالت خطی بیرون بیایی؟ الان که دارم کمپ 13 را آماده میکنم مثل آن سه متن از رئالیسم قبلیام فاصله بسیار گرفتهام چون از روایت خطی و کاملا رئالیستی دوری میکنم البته نمیگویم اینها رئالیستی نیستند، بلکه نوعی رئالیسم جدید هستند که فروتنانه میگویم مال نادر برهانیمرند است. درست مثل فرش ایرانی و مینیاتور ایرانی این رئالیسم هم کاملا ایرانی و نسخه کاملا ایرانی است؛ روایتی معاصر و جدید که به لحاظ ساختاری، رئالیسم معاصر است و دارد نشان میدهد این رئالیسم چگونه باید باشد که ارزش آن در همجواری با گونههای دیگر روایت که در تلویزیون و سینما و شعر و ادبیات داستانی به کار میرود، تفاوتهایی داشته باشد و آن قالبی که باید دهد بیانگر چنین دغدغههایی باشد، در این شیوهای که به کار میگیرم، جواب میدهد. این نوعی ساختار نو در رئالیسم ایرانی است که دوست دارم به چنین سبک و سیاقی بنویسم که ساختارش به ضرورت زمان و مکان انسان معاصر شکل میگیرد. مخاطبان با تغییر رویکردت چگونه کنار آمدهاند؟ آنچه میبینم در برخورد آدمها در دو وجه است. این روزها که نمایشنامههایم را چاپ کردهام، نوعی ذوقزدگی و بازتاب خوب در نگاه مخاطبان عام و خاص وجود دارد و این یعنی دارم جواب میگیرم چون مخاطب هم حس میکند با نمایشنامههای عمومی روبهرو نیست. این ویژگیهای روایت تازه باعث ایجاد لذت دگرگونه میشود ضمن آنکه نمایشنامهها ایرانی هستند و همچنین استادان و دانشجویان میگویند این نمایشنامهها معمولی نیست و این بسیار خوشحالم میکند که این وجه ادبیاتش است و در اجرا نیز که آن را تألیف مجدد میکنم، با مخاطبی مواجه میشوم بسیار متفاوت و از اقشار مختلف که دارای سلیقههای متفاوت و گونهگون هستند. رصدکردن این فضای رنگارنگ خیلی سخت است. باز در حوزه اجرائی نیز مخاطب احساس میکند با کاری معمولی طرف نیست و ممکن است برایش یکخرده سختفهم باشد و حتی ممکن است برای مخاطب عام کژفهمی ایجاد کند. بهزعم خودم، در اجرای نمایشنامه روی سهم هوش مخاطب بسیار حساب میکنم. تماشاگر باهوش با تمرکز بیشتر، اجرا را میبیند و بهتر هم آن را میفهمد اما مخاطب کمهوش با خستگی کار را میبیند و حتی گیج هم میشود. درنتیجه عموما از روال کارهایم بهسادگی و سهولت لذت میبرند و مشعوف میشوند. با تمام کاستیها و ضعفهایی که اجراهایم دارد چون همهچیز صددرصد نیست اما این دلیلی نمیشود که اغلب از آنها لذت نبرند. در این سه موقعیت، همه آدمها هم نام گرفته شدهاند و بازیگرهای مشترکی هر سه آدم هر اپیزود را اجرا میکنند با آنکه مقاطع زمانی و شخصیتها متفاوت هستند، با این وجوه مشترک یک همدلی نسبت به آن نگرانی که در دیرآمدن عزیزانشان مشهود است، شکل خواهد گرفت، فکر میکنم عمده هدف شما هم همین حسوحال همدلی است؟ سؤال بسیار دقیقی است و منتظر بودم از من بپرسی چون میتوانستم دو جور قصهام را روایت کنم. یک جور این است که تماشاگر با سه اپیزود طرف است که درواقع هر اپیزود چهار کاراکتر مجزا دارد و لزوما ادامه هم نيستند. چون هیچ آدمی بیش از صد سال نمیتواند زندگی کند و بنابراین اینها آدمهای متفاوتی هستند. بنابراین باید اولی میشد عصمت، دومی بتول و سومی راضیه! بنابراین لازم بود برای هر اپیزود سه بازیگر مستقل در نظر بگیرم و این طبیعیتر بود و باید سه خانواده چهارنفره را نشان میدادم که در هر سه، یکی غایب است. 9 بازیگر برای این اجرا لازم بود. این یک انتخاب در حوزه نمایشنامه و اجراست اما از آنجا که میخواهم طرحی نو دراندازم، روی سهم مشارکت ذهنی تماشاگر، زیادی حساب کردهام و از آن اتفاق بدیهی فاصله گرفتهام و اینطوری یک لایه دیگر به آن اضافه کردهام. بنابراین با این ترفند خواستهام شخصیتهایم یکی باشند. یک عصمت، یک رضا، یک مهیار و یک پدربزرگ فراموشکار! اینطوری اینها حول افکاری مشترک میگردند و با آنکه زمان تغییر میکند، اما همچنان مسئله مشترکی آنها را متوجه هم میکند. همهچیز تابع این محتواست و در این ساختار بهناچار برخی از نکات مشترک شده است مثل نامگذاریها چنانکه عصمت، عصمت، عصمت، مهیار، مهیار، مهیار، رضا، رضا، رضا تکرار میشود و سه تا پیرمرد که شبیه به هم هستند، با تفاوتهای جزئی. حتی شغلها هم یکی است مثلا عصمت نویسنده، نویسنده و نویسنده است. در اولی نویسنده رمان است و در دومی رمانی را بازنویسی میکند و در سومی دارد همان رمان را به شکل صوتی آماده بازنشر میکند. رضا در سه حالت گوینده، گوینده و گوینده رادیو است، اما بنا بر پیشرفت تکنولوژیک، او هم با روال رشدی در شغلش مواجه خواهد شد! یعنی تابع دگرگونی شغلش است. مهیار هم علاقهمند به موسیقی است که در اولی میخواهد به پترزبورگ برود، در دومی میخواهد به آمریکا و در سومی به وین برود. این ویژگیها تابع محتوایی است که تماشاگر را درگیر میکند که انگار یک خانواده صد سال عمر کرده باشد. در این روایت، ما با سه مقطع تاریخی با یک دغدغهمندی اندیشگی و فکری مواجه میشویم که عموما هم از گزارش سیاسی پرهیز میکنند و این وجه را به کار اضافه کردهایم که اینها بیشتر شبیه هم شوند و این، پیچیدگی کار را بیشتر میکند و روایت پیچیده میشود و بهظاهر عمق فلسفی هم به کار داده میشود و من اینگونه از برداشت سطحی و ساده و روزمره دورودورتر شدهام و تماشاگر را مجاب کردهام یک کار سطحی و روزمره نبیند و این درست روی لب مرز حرکتکردن است که بخواهی طوری پیش بروی که محکوم به یک برداشت سیاسی خاص هم نشوی و درعینحال، دارای نگره تاریخی هم هست که با تعادل حرکت کنی که نگاهت معطوف به هیچ ارگان فکری خاص نباشد. نمیخواهی سمتوسوی مشخص سیاسی داشته باشد و با افزودن این لایه، این مهم اتفاق افتاده است. من در اینجا انتخاب دوم را ترجیح دادهام که تماشاگر تربیتشده و آماده که به دنبال اندیشه است، این فضا را درک میکند و بهراحتی میفهمد هیچ موجسواری سیاسیای هم در آن اتفاق نیفتاده و هیچچیز تابع هیجان نیست که در آن صورت ابعاد فلسفی زیر سؤال میرفت و بهراحتی برداشتی سطحی برای همه اتفاق میافتاد. درحالیکه الان حمائلام معطوف به یک اتفاق بزرگتر است و به قول مارکوزه، ساختار و محتوا ناقل آن است. فکر میکنم شما مسیر سختتری را پیش گرفتهای چون این نوع نوشتار سختتر و پیچیدهتر است؟ کا را بر خودم سختتر کردهام. موقع نوشتن یکباره متوجه شدم انگار با یک فرمول ریاضیوار طرف هستم و یک فرمول ریاضیوار با برخی دیالوگها و بزنگاههایی که باید انتخاب میکردم و باید برخی نکات تکرار میشد برای اینکه نشان دهم اتفاقی كه کنار میز میافتد، در صحنه بعد در کنار پنجره تکرار خواهد شد. این تکرار به ساختار رنگوبوی تازهای میدهد و ساختار ریاضیوار روایت میشود. وقتی در خلوتم چرتکه میاندازم میبینم با ممارست دچار رشدی شدهام که اگر حوصله و هوشمندی نبود، دچار وضعیتی کجومعوج میشدم و این اتفاق خوشگل نمیافتاد. به نظر، بخشی از این هوشمندی هم در اینجا بردن افکار سیاسی به زیر لایههاست برای آنکه ابعاد انسانی در آن برجسته شود و ما بدون هیچ نوع گرایش سیاسی، این نوع شلوغی و هیاهو و نگرانی ناشی از آن را در یک خانواده به تماشا بنشینیم؟ نخواستهام با تمایلات سیاسی همهچیز را تحلیل کنم و در ناخودآگاه و خودآگاهم آنقدر متوجه بودهام که حتی یک جمله سیاسی مشخص نزنم و کاراکترم و دیالوگهایش جهتگیری سیاسی نداشته باشد، اما درعینحال دارم سیاسی هم حرف میزنم. این نوع حرفزدن خیلی فرق میکند با اینکه بخواهم شعار سیاسی بدهم و این نوع حرفزدن شاید برای روزنامه خوب باشد و نه تئاتر که در آن کاراکتر شکل میگیرد و موقعیت و فضا و مطلوبتر از سیاست و گزارش سیاسی این است که اندیشه غالب شود و طوری رفتار نکنی که مثل یک فعال سیاسی به نظر برسی. باید این حرف را به زیر لایه برد که بشود بُعد فلسفی به کار داد. طنز هم در این کارت عنصر برجستهای است با آنکه همهچیز جدی و حساس به نظر میرسد؟ نمیدانم! شاید دلم میخواهد جدیترین کار هم با شیرینی همراه باشد. تماشاگر از این جدیت میگریزد و این شیرینکاری هوشمندانه باعث میشود از آن لذت ببرد. این هم برای خود لب مرز دارد. من همیشه از جدیترین و عبوسترین حرفهایم در تئاتر با شیرینکاری جواب گرفتهام و چون تماشاگران کمحوصله با فضای کاملا جدی و خشک کنار نمیآیند باید تنوعی باشد و من بهتجربه دریافتهام چون تماشاگران حرفهای جدی را با شیرینی راحتتر قبول میکنند. تماشاگران به آدمهای طناز بیشتر تمایل دارند. بههمیندلیل هم همواره به طنازی در کارهایم گرایش دارم. این یک مشخصه آثارت است؟ کاراکترهای خیلی خطی و یکسویه را دوست ندارم و برای همین کاراکترهایم طناز هم میشوند. خودم هم طوری مناسبات را میبینم که زندگی، شیرین و دوستداشتنی شود. در مورد زندگی و روزمرگی هم به دنبال نکاتی هستم که امضایم در آن مشهود باشد و در آنها از یک قصه آشنا دوری میکنم یعنی طوری موقعیت و کاراکترها را انتخاب میکنم که تماشاگر احساس کند اولینبار است این قصه را میبیند و جای دیگری آن را ندیده است؛ یعنی همهچیز را از فیلتر ذهنم میگذرانم. در زندگی خودت هم طنازی؟ خیلی جدی هستم! از بس ناملایمات پیرامونی زیاد شده، طنازی از روزمرگیام جدا شده است و شاید بهعنوان حسرت آن را در نمایشنامههایم میآورم. ناملایمات دارد بر زندگیام مستولی میشود و هر روز هم پررنگتر میشود و طنازی وجه غایب زندگیام شده است. اگر اینطور نبود که نباید در 43سالگی جراحی قلب كنم. تاریخ و مستندات چقدر در نگارش «در خواب دیگران» مورد التفات واقع شده و چقدر تخیل و قصهسازی برایت اهمیت داشته است؟ صددرصد قصهگویی برایم ملاک است و اصلا نمیخواهم تاریخ را روایت کنم و این دغدغهام نیست و روایت مستندات تاریخی بهانهای است که من قصهام و کاراکترم را بسازم. بهضرورت قصه تخیلی کار کردهام و گاهی طبق مستندات تاریخی، بر آن بودهام دقیق و حسابشده عمل کنم اما نمیخواهم سیاسی شود چون این اشکال عمده است که زود به ورطه شعار میافتیم و بههمیندلیل گفتمان غالب ما، گفتمان ایدئولوژیک است و باید این مشکل آسیبشناسی شود. نمونه میآورید؟ ما وقتی سراغ روایت تاریخ میرویم، یا دچار باستانگرایی مزمن میشویم یا اینکه یک روایت تکسویه از آن را ارائه کردهایم. ما از ارائه آدمهای خاکستری بازماندهایم. همیشه قهرمانسازی میکنیم و از ایجاد فضاهای دراماتیک ناکام ماندهایم. آدمها همدیگر را محکوم میکنند بیآنکه دلایل عقلانی و اندیشه براساس چالش شکل بگیرد. تاریخ برای ما بهانه است برای ایجاد فضایی هیجانی و در تاریخ کلینگری میکنیم که بشود مباحث ایدئولوژیک را پیش کشید. یا دچار نگاه رسانهای و رسانهزدگی میشویم و مظلومنمایی میکنیم. درحالیکه تاریخ دستمایه و جانمایه صحنههای خوشگل خواهد شد و جواب میدهد؛ اگر از نگاه تکسویه، سیاستزده و رسانهزده دوری کنیم و به شکل دراماتیک آن را نگاه و روایت کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.