بررسی کتاب «جذبه تکنوکراسی» نوشته یورگن هابرماس
بحران مشروعيت در اتحاديه اروپا
الیزابت فولان اوکانر . ترجمه: امیر گلابی
یورگن هابرماس در آخرین اثرش، «جذبه تکنوکراسی» اروپا را دعوت میکند به تلاش برای اتحاد سیاسی نزدیکتر بر مبنای الگوی سیاست نظری- گفتمانی. الیزابت فولان اوکانر مینویسد این الگو میتواند به کل قاره اروپا کمک کند تا به نقطهای برسد که در آن تمام ملتهای اروپایی بتوانند در کنار هم بهعنوان اتحادی سیاسی دارای مشروعیت دموکراتیک بایستند، درست در نقطه مقابل وضعیت دولت-ملتهای اتحادیه فشل مالی مبتنی بر رابطه میان دولتهای بدهکار و طلبکار.
با اتحادیه اروپایی چندپاره که تهدیدی است برای تمام پیشرفتهایی که تاکنون به دست آمده، آخرین کتاب یورگن هابرماس، «جذبه تکنوکراسی»، سومین کتاب از یک مجموعه، به بررسی اتحادیه اروپای بحرانزدهای میپردازد که درگیر مواجهه با بحران بدهی بانکی و بحران استقلال ناشی از فروپاشی بازار مالی جهانی در سال 2008 است. کتاب با تحلیل ایرادهای ساختاری در طرح اتحادیه اروپا شروع میشود، ایراداتی که اتحادیه اروپا را نسبت به بحرانها شکننده کرده، دو فصل اول کتاب به بررسی موانعی که این پروژه را تهدید میکند و راهکاری برای نزدیکترشدن به اتحاد سیاسی از طریق فراملیتیکردن دموکراسی میپردازد. از منظر فلسفه حقوق، هابرماس مانع اصلی پیشروی اتحادیه اروپا را بحران مشروعیت میداند. در مقابل سایر روشنفکران مهمی ازجمله ولفگانگ اشتریک که دستورالعملشان عقبنشینی به موضع دفاعی دولت-ملت است، پیشنهاد هابرماس برای اروپا ادامه تلاش به سوی اتحاد سیاسی نزدیکتر است. هابرماس در هراس از «نمای خفتبار جامعه در دنیای سرمایهداری که با مرزهای ملی از هم جدا شده»، تنها راه روبهجلو را فرارفتن از چیزی میداند که در عمل اتحادیه مالی نخبگان است، حرکت به سمت نوعی اتحادیه سیاسی فراملی دارای مشروعیت دموکراتیک متشکل از دولتهای برابر و مردمی برابر که نهتنها دارای مشروعیت حقوقی است، بلکه مشروعیتش مبتنی بر عرصه عمومی عقلانی و محکم مردم اروپاست. به گفته هابرماس، کلید دستیابی به چنین چیزی در کوتاهمدت، برکشیدن جایگاه پارلمان اتحادیه اروپا به مقامی یکسان با شورای اروپایی (که دارای قدرت اجرائی است) خواهد بود. این امر همچنین نیازمند آن است که آلمان پیامدهای کوتاهمدت و میانمدت منفی بازتوزیع را بهنفع منافع بلندمدتش بپذیرد و بریتانیا نیز رأی به باقیماندن در این فرایند بدهد. که هر دو مستلزم رهبری شجاعی است در حد و اندازه نوعی از رهبری که چرچیل بعد از جنگ جهانی دوم به نمایش گذاشت. هرچند در بلندمدت، نیازمندیم که سیاستمداران، احزاب سیاسی و حتی شهروندان دست به خطری بزرگ بزنند. آنها باید از ضرر و زیانهای ناشی از قدرت تصمیمگیرندهای که مجبورشان کرده به صورت متناقضنمایی سفتوسخت به مفهوم سنتی از دولت-ملت (و مرزهای نفوذپذیرش) بچسبند به سوی سطحی بالاتر فراتر روند، به سوی فرایندی قانونمند. پیشنهاد هابرماس کم از تنظیم مجدد فلسفی سیاست چپ و راست ندارد: چیزی که نیازمند عبور از سیاست جدایی بین چپ و راست به سوی الگویی گفتمانی-نظری از دولتمداری است که بر مشروعیت هم چپ و هم راست صحه بگذارد. با این شیوه، هابرماس استدلالی را که ابتدا در کتاب «میان واقعیتها و هنجارها» (1992) پرورانده بود بسط میدهد. او این کار را شیوهای میداند برای پلزدن بین شکاف میان دو برداشت از نظریه سیاسی که از همان دوران مجلس اول فرانسه سیاست را دوشقه کرد، مجلسی که در آن کرسیهای نمایندگان بسته بود به اختلاف نظرشان در باب افول رژیم کهن- کسانی که در سمت راست مجلس نشسته بودند به دنبال حفظ حاکمیت قانون جمهوری بودند («طرفداران نظام کهن») و کسانی که در سمت چپ هدفشان پذیراشدن یک دموکراسی آزادیخواهانه مترقی بود («مدرنها»). پلزدن بر این شکاف مستلزم این خواهد بود که هر دو طرف بر مشروعیت یکدیگر از طریق الگوی گفتمانی-نظری سیاستی صحه گذارند که «حق مطلب را نسبت به این امر شهودی ادا کند که دموکراسی و حاکمیت قانون از یک خاستگاهند». اگر اروپا خواستار این است که به سوی یک اتحاد سیاسی نزدیکتر گام بردارد، سیاستمداران اروپایی، احزاب سیاسی و مردم باید متوجه شوند که حاکمیت کهن قوانین و دموکراسی مدرن درواقع، دارای خاستگاهی مشترکند و قضیه چپ علیه راست، کهنه در مقابل نو، حاکمیت قانون جمهوری در برابر لیبرالدموکراسی نیست، بلکه هر دو در یک زمان، همدیگر را از طریق گفتمانی آگاه از حوزه عمومی عقلانی تقویت میکنند. به اعتقاد هابرماس، این امر نیازمند همبستگی است. همبستگی به معنای اصلی برابری (fraternité) نزدیکتر است، البته پیش از آنکه فرایند مدرنیزاسیون این ایده را از معنا خالی کند و به تضاد طبقاتی بینجامد. شاید این امر نیازمند میزانی بالا از تعهد، شفافیت و رهبری در عصری باشد که دسترسی به اطلاعات (و اطلاعات غلط) تنها با یک کلیک میسر است، اما برای هابرماس، تنها الگوی گفتمانی-نظری است که میتواند به دولتهای عضو کمک کند تا از سیاست چپ و راست عبور کنند. این استدلال تداوم یکی از پایدارترین نظریات در حیات فکری اوست: دعوت از دولت-ملتهای اروپایی برای استقبال از پیشرفت تاریخی با ادامهدادن (و نه رهاکردن) الگوی حاکمیت جهانی برگرفته از ایده جهانوطنی کانت، مبتنی بر این پیشفرض که «حقوق اساسی» فردی و سیاسی - که قوانین اساسی دموکراتیک بر آن بنا شده - بر دولتها و نهادهای درون مرزهای ملی نیز اعمال میشود. بر مبنای این مفهوم بنیادین، یک اتحادیه سیاسی، فراملیتی و دارای مشروعیت مبتنی بر قانون اساسی و متشکل از دولتهای برابر اروپایی تنها با فرارفتن از تفاوتهای درونی است که خواهد توانست به اتحادیه اروپا امروزه توان این را ببخشد تا نقشی قویتر و منسجمتر در مواجهه با مشکلات جوامع جهان ایفا کند. اگرچه «شهروندی مبتنی بر ایده فرازبان که بتواند چنین طیفی از زبانهای مختلف را متحد کند امری غیرعادی و نو است»، اما به گفته هابرماس، اروپاییها همینحالا هم در اصول و ارزشهایی از فرهنگهای سیاسی سهیماند که به میزان زیادی با هم همپوشانی دارند. او بار دیگر بر اهمیت حوزه عمومی در فرایند مشروعیتسازی تأکید میکند. ارتباط سیاسی در سرتاسر اروپا درون حوزه عمومی عقلانی و مستحکم کمک میکند اروپا تصویر رایج خود را کنار بگذارد: «تصویری از دولتهای مبتنی بر قانون اساسی که از لحاظ نهادی صلب شدهاند»، بدینسان درمییابیم مسائل مشخصی هستند که از سطح فردی، فرهنگی و دولت ملی فراتر میروند. همین حالا هم میتوان مقدمات چیزهای مشابه آن را مشاهده کرد، مثلا ایده مانوئل کاستلز از حوزه عمومی جهانی نشان میدهد چگونه افراد از سرتاسر جهان شروع کردهاند به شکلدادن مباحثشان حول موضوعاتی مشترک نظیر نابرابری، گرمایش جهانی و حقوقبشر. هر چند این قدمهای کوچکی خواهد بود برای عبور از 30 سال سازمانهای سرمایهداری لیبرال ادغامشده در اتحادیه اروپا که دولتهای عضور را تنها در طبقهبندیهایی میبینند مبتنی بر دارابودن اعتبار مالی، از بسیاری جهات راه دیگری هم وجود ندارد - فقط باید نگاهی انداخت به تأثیر بحران بانکی بر برخی از ضعیفترین اعضای اتحادیه تا مشاهده کرد که بهای شکست بسیار سنگین است. اینجاست که حق با هابرماس است وقتی میگوید که شانه خالیکردن از کار دشوار ساخت اتحادیه اروپایی منسجمتر در بلندمدت به معنای پشتکردن به تاریخ جهان است و بهطور خاص، ثمرات اجتماعی و دستاوردهای هنجاری حاصل از دولت دموکراتیک همانقدر تحت فشار روسیه احیاشده است که تحت فشار سرمایهداری جهانی. با این کتاب، هابرماس در مقام فیلسوف، نظریهپرداز اجتماعی و روشنفکری سرشناس در اروپا، موانع اساسی فروپاشی اروپا را ترسیم میکند تا اروپا شاید بتواند به «دستاوردهای تمدنی» خود ادامه دهد (همان دستاوردهایی که توانسته بود بر خرابههای جنگ جهانی دوم بنا کند) تا به جایی برسد که تمام ملتهای اروپایی در اتحادی سیاسی و مشروع و دموکراتیک در کنار هم همچون اعضایی برابر بایستند، نه مثل دولتهای عضو یک اتحادیه مالی فشل مبتنی بر رابطه وامدهنده و وامگیرنده. اما این را به صرف اینکه هابرماس گفته نپذیرید، همانطور که او در مقدمه ترجمه انگلیسی میگوید، خود چرچیل نیز در سخنرانی 19 سپتامبر 1916 در دانشگاه زوریخ، موافق «چیزی شبیه ایالات متحده اروپا» بود و سؤالی را پرسید که امروزه نیز میتوان تکرارش کرد: «چرا نباید گروهی از اروپاییها تشکیل شود که بتواند حسی از وطنپرستی عمیق و شهروندی مشترک را به مردم سردرگم این قاره عظیم آشوبزده القا کند؟». منبع: http://blogs.lse.ac.uk/
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.