سنگی که دنبالگوش میگشت
فرشاد اسماعیلی
ما چندنفر بودیم و یک نفر هم وسط راه به ما پیوست. قرار شد یادداشتی بنویسم؛ اینکه این دوربینهای لعنتی چه گندی زدهاند به این مراسم و باید به قهریترین شکل ممکن از این مراسم جمعشان کنند؛ هم حسوحال ما را خراب کردهاند هم حسوحال مراسم را خراب کردهاند، هم حسوحال آدمهای مراسم را. این لنزهای لعنتی همه نیایش این مراسم را نمایش کردهاند. سامان از دوستهای قدیمی دانشگاه من است و سالهاست که خبرنگاری میکند. سامان سری تکان داد و گفت تیترش را هم به نظرم بزن: «عکاسی قاتل فرهنگ». قرار بود به تهران که بیایم، یادداشتی درباره این آلات قتاله؛ این لنزهای لعنتی بنویسم و سامان هم انگار عکسی هم متناسب با سوژه برای یادداشت انداخته بود.
اما سفر مرا به جاهای دیگری برد. این سفر هرچند برایم در ابتدا کمی رنگوبوی طبیعتگردی داشت اما سفری توریستی برایم نبود. اصلا من قرار نبود توریست باشم. آنجا که رفتیم گوش و چشم و دماغم را به کار انداختم یا شاید هم به کار افتاد سفر به اورامانات برایم شباهت بسیار عجیبی با «زیر درخت لیل» گلشیری پیدا کرد. میگفتم که ما چندنفر بودیم و یک نفر وسط راه به ما پیوست و همان چندنفر بهعلاوه یکنفر هم از سفر برگشتیم. با همان اتوبوس و با همان رانندهها و از همان جاده و برگشتیم به همانجا که آمده بودیم یعنی تهران. هیچکس هم روز آخر روی میز یا روی سنگ آشپزخانه یا کنار آینه یا هر کجای دیگر خانه آن تازهعروس و داماد که کرایه کرده بودیم یادداشتی نگذاشت که «من چندروز دیگر برمیگردم. شما بروید». ایکاش من جرئت این را داشتم و این یادداشت را روز آخر میگذاشتم لای آینه دستشویی یا سر سنگ آشپزخانه که «من چندروز دیگر برمیگردم، شما بروید» یا چیزی شبیه اینکه خلاصه؛ من نمیآیم. من این کار را نکردم و با بقیه رفیقهایم برگشتیم به تهران. الان چندروز است برگشتهایم اما چندروز است هنوز حالتی که همه به آن میگویند «افسردگی» ولم نمیکند؛ حالتی کلیشهای که مثلا سفر از من برنگشته است و حسی کلیشهایتر که من جا ماندهام انگار و از این حسهای مخرب و بهدردنخور. اما به آنجا که فکر میکنم برنگشتهام. همهچیز آنجا در دل کوه بود. همین کافی است که سفر از من برنگشته باشد و همین توجیه مستدل و متقنی بود که کار و بار و زن و زندگی را رها میکردم و میماندم آنجا تا ببینم قصه این آدمهایی که سالهاست دستار میبندند و جافی میپوشند و چوقا بر دوش دارند و عین پیامبران در خیابان و کوچه میروند و خلاصه در دل کوه زندگی میکنند چیست. و از همه مهمتر قصه آن سنگ چیست؛ سنگی که اهالی آنجا میگفتند هرسال تراشش میدهند و تکهای از آن را دور میاندازند اما هرسال بزرگوبزرگتر میشود؛ سنگی که مدام تراشیده میشود و هنوز پس از سالهایسال لعل نشده است و یک روزی ممکن است لعل شود؛ سنگی که نمیخواستم با بحثها و توجیهات علمی تمام روایتهای مینوی آن برایم لکهدار شود؛ سنگی که باید تنهایی و شبانه به زیارتش میرفتم؛ سنگی که سترگ بود و صاف و بیرگ؛ سنگی که نه کسی عکسی با آن میانداخت نه فیلمی از آن میگرفت و نه زیبایی بصری برای این شبکههای اجتماعیمان داشت؛ سنگی که فقط راوی قصهها و نیایشهای فراوان بود و سنگی که شاید همان درخت لیل قصه گلشیری بود. اما میدانستم که دریا با کوه فرق میکند. درخت با سنگ فرق میکند. مرجان با میخک فرق میکند و من باید میماندم و میفهمیدم که قصه سنگ با قصه درخت چه فرقی میکند. کنار سنگ اگر بودم دیگر دفزنیها و سماعها و «الله، الله» گفتن دعاگویان مراسم پیر شالیار دیگر زیر هجوم فلشهای دوربین خبرنگاران شکل نمایشی به خود نمیگرفت. اینجا یکتکه سنگ بود و زائرانی که آمده بودند تا حرفشان را به این سنگ بزنند. سنگی که صبور بود و بارها ترکیده بود اما هنوز سنگ بود و از قبل سنگتر. میخواستم از قصههای پردردی که برای این سنگ گفتهاند سر دربیاورم و میخواستم سر دربیاورم چندبار سنگ از درد ترکیده است و هنوز سنگ است و نخراشیده و بیرگ و هنوز به زیارتش میآیند. من اما برگشتم. بزدلانه برگشتم. سردابهها را ندیدم، معبدهای کوچک یکنفره را ندیدم، گیسهای نبریده سالهای نذر را ندیدم، چشمان سرخ زنانی که شبانه و تنها به نیایش میروند را ندیدم. تنها توانستم بشنوم و با دروغ یا راستش کاری نداشته باشم که؛ سنگ، قصههای زیادی را در دل خود دارد. تنها توانستم قصهها را بشنوم. مثلا قصه گوسفندی که سالها پیش نذر کسی بوده و ذبح نشده و آنقدر گوسفند بیقرار بوده و دندان بههم میسابیده و کله به دیوار طویله میکوبیده است که آخر در طویله را باز میگذارند و ولش میکنند. گوسفند میآید کنار سنگ. گوسفند سرش را هی به سنگ میزند و سرش را هی به سنگ میزند و خون شره میکند روی سنگ و خون لکه میکند صافی سنگ را و مردم جمع میشوند و سر گوسفند را میبرند و گوشتش را قربانی میکنند. و من فکر میکنم سالها خون از سنگ و از دستان مردمان شسته نمیشده است. اما این را کسی نگفته است و من هم از کسی تابهحال نشنیدهام. من اما برگشتم. بزدلانه برگشتم و در راه تنها به این فکر میکردم که چگونه یادداشت را بنویسم و همان تیتر پیشنهادی سامان را بزنم یا خودم خلاقیت به خرج بدهم و یادداشت را طور دیگری ببافم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.