|

تکرار مداومِ تاریخ، دور از انتظار نیست

حسام محمدی

دانستن اینکه عباس‌میرزا، احمد قوام، حاج‌ابراهیم کلانتر یا دکتر حسین فاطمی چه کسانی بوده‌اند و چه جایگاهی در تاریخ ایران داشته‌اند، شاید در نگاه اول خیلی مهم و بااهمیت به نظر نرسد، اما آگاهی به همین نام‌ها و عملکردشان در تاریخ ایران‌زمین می‌تواند بخشی از هویت مردمان این کشور و پاسخ به برخی از ابهاماتی باشد که در آینده با آن مواجه خواهند شد. فهم اینکه ایران در جنگ چالدران با کدام کشور وارد جنگ شده و ماحصل این جنگ چه بوده است، شاید تجربه‌ای باشد که در برخی مناسبات اجتماعی تأثیرگذار بوده و مردم با آگاهی به چنین تجربیاتی بتوانند از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری کنند. همین شکل از آگاهی گاه می‌تواند مانعی باشد بر بالیدن به تاریخی که خیلی از چندوچون آن اطلاعی نداریم. ایرانیان حافظه تاریخی ندارند و این جمله‌ای است که بسیار در موردِ مردمان ایران‌زمین به کار گرفته می‌شود. به‌واقع فراموشی دردی است که تاریخ ایران همواره به آن مبتلا بوده و مدام از آن رنج می‌برد. شاید همین مسئله را بتوان عامل انقطاع و گسستگی‌های تاریخی بین دوره‌های مختلف در تاریخ کشور دانست؛ انقطاعی که در دوره‌های تاریخی نوعی شکاف ایجاد کرده و از شکل‌گیری یک پیوستارِ منطقی و پیش‌رونده در طول تاریخ ایران جلوگیری کرده است. گفته می‌شود ایرانیان نه‌تنها رخدادهای مهم تاریخی‌شان را به خاطر نمی‌آورند و آنها را به‌سرعت در طول سالیانی نه‌چندان‌زیاد، به فراموشی می‌سپارند، بلکه در زمینه مشاهیر و بزرگان خود نیز به چنین دردی گرفتار هستند و بزرگانِ خود را در طول زمان از یاد می‌برند و از آنها تنها فهرستی از اسامی در دلِ کتاب‌های تاریخی باقی می‌ماند. بسیارند مردمانی که هیچ اطلاع دقیقی از تاریخ 200 ساله اخیر کشور ندارند و نیل به آگاهی در این زمینه برایشان از اهمیت خاصی برخوردار نیست. این‌چنین وضعیتی بیش از هرچیزی به ازبین‌رفتن زمینه‌های درس‌گیری از تاریخ و حوادث تاریخی می‌انجامد و ازهمین‌روست که برای چنین ملتی تکرار مداومِ تاریخ، دور از انتظار نیست. به گمان که در ایران، هویت‌های فردی هیچ ارتباطی با تاریخ ندارند و شکلی از گسستگی میانِ تاریخ و ذهنیت‌های انسانی دیده می‌شود که این امر به شکل‌گیری انشقاقی وسیع میان انسان و تاریخ می‌انجامد. مردمانی که هنوز چندسالی از رخدادهای تاریخی نگذشته آنها را فراموش می‌کنند، به‌طوری‌که گویی حافظه جمعی در ایران به‌شدت تضعیف شده و این خود بر کوتاه‌مدت‌بودنِ حافظه جامعه ایران صحه می‌گذارد. این وضعیت در بلندمدت می‌تواند عواقب ناگواری را برای یک ملت به‌همراه داشته باشد. البته که این حافظه تاریخی با ماندن و درجازدن در تاریخ و زیستن در ورطه نوستالژی‌های تاریخی و بازگشت به گذشته به‌شدت متفاوت است، چراکه ما در تاریخ‌نگری به صورتی واقع‌بینانه و نه با اتکا به اسطوره‌سازی‌های دروغین، از تاریخ درس می‌گیریم تا آینده را متفاوت‌تر و بدون نواقص گذشته، بسازیم و همچنین ما با شناخت، یادآوری و تجلیل از مشاهیر و بزرگان خود همواره درصدد بازآفرینی آنان برمی‌آییم، این‌چنین مواجهه‌ای، زمانی که به صورت واقع‌بینانه و به‌دور از اسطوره‌سازی‌ها باشد، یقینا می‌تواند پیش‌روندگی را برای دولت و ملت به ارمغان آورد. اما در واقعیت امر، این ملت غالبا با هیجانات زندگی کرده و همچون کودکی نابالغ از حوادث به‌سرعت شور گرفته، گاه در دل این حوادث اشک در چشمانش حلقه زده و گاه نیز از خوشحالی خود را گم کرده است، اما جالب آنجاست که هیچ‌یک از این رویدادها در ذهن مردمان ایران‌زمین ماندگار نبوده و شور ایجادشده به‌سرعت فروکش کرده و به فراموشی سپرده شده است. نباید فراموش کرد که ضعف حافظه جمعی و عدم احساس تعلق تاریخی کماکان از نیل به بلوغ تاریخی جلوگیری خواهد کرد و این روند ما را بیش‌ازپیش به این اصل می‌رساند که مردمی که بر تاریخ خود آگاهی نداشته باشند، مطمئنا در قبال آینده حرفی برای گفتن نخواهند داشت. همین عدم آگاهی است که گاه خودش را به صورت تاریخ‌سازی‌های دروغین و افتخار کاذب به دوره‌های طلایی در گذشته، نشان می‌دهد؛ نگرشی که هرگز بر واقعیات تاریخی مبتنی نبوده و بیش از آنکه راهگشا باشد، شکلی از وطن‌پرستی و تعصب فکری در زمینه تاریخی را به ارمغان خواهد آورد. شاید در چنین وضعیتی بود که احمد شاملو گفت: «این توده حافظه تاریخی ندارند، حافظه دسته‌جمعی ندارند، هیچ‌گاه از تجربیات عینی اجتماعی‌شان چیزی نیاموخته‌اند و هیچ‌گاه از آن بهره‌ای نگرفته‌اند. ریشه‌های این کم‌حافظگی و بی‌مسئولیتی تاریخی را شاید بتوان در ضعف «تاریخ‌نگاری» در فرهنگ ایرانی جست‌وجو کرد؛ ضعفی که معمولا در دستگاه‌هاي رسمی کشور در زمینه تاریخ‌نگاری و بهبود کمی و کیفی اطلاعات تاریخی دیده می‌شود. این ضعف در بلندمدت بر فرهنگ عمومی مردم تأثیر سوئی داشته، تا حدی که امروز کم‌حافظگی تاریخی و میراث‌زدایی به بخشی از فرهنگ کشور تبدیل شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.