دوستانی که از دست میروند
حسن فتحی . روزنامهنگار
یک سیاستمدار معروف، زمانی گفته بود که «هیچ کشوری همیشه دوست یا دشمن نیست». این جمله من را به یاد دوستیهای رنگباختهای میاندازد که در هشتسال ریاستجمهوری احمدینژاد با تعدادی از کشورهای آمریکایلاتین برقرار شد ولی در سالها و ماههای گذشته با تغییر شرایط سیاسی و جابهجایی سردمداران در این کشورها، کمرنگ شده یا از بین رفتهاند.
زمانی که احمدینژاد به ریاست دولت رسید، سیاست خارجی ایران را اولویتدادن به رابطه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی با کشورهای خلیجفارس، آسیای مرکزی، آفریقا و آمریکایلاتین و پاسیفیک اعلام کرد. در میان این کشورها و مناطقی که هدف سیاست خارجی اعلام شده بودند بیش از همه آمریکایلاتین مورد توجه قرار گرفته و به آن بها داده شد تا حدی که ایران به دوست و متحد کشورها یا در حقیقت حکومتهای آرژانتین، نیکاراگوئه، کوبا، ونزوئلا، برزیل و بولیوی تبدیل شد. یکی از دلایل گرایش به این کشورها، شعارهای ضدآمریکایی آنها بود که در دولت ایران طرفدارانی داشت. اگر نگاهی به روابط امروزی ایران با این کشورها بیندازیم، مشخص خواهد شد که رابطه تهران با آنها بسیار کمرنگ شده و کشورهایی که روزگاری داعیه همبستگی و دوستی با آنها داشتیم یا از ما بریده و صف خود را جدا یا اینکه بیتفاوتی پیشه کردهاند. در این شرایط، جمله معروف آن سیاستمداری که در ابتدای نوشته نقل کردم، مصداق مییابد که در عالم سیاست دوست همیشگی یا دشمن همیشگی وجود ندارد و روابط نسبی است. بنابراین روابط باید آنچنان باشد که اگر خدشهای به آن وارد میشود قابلترمیم و بازسازی بوده یا اینکه لطماتش جبرانپذیر باشد. سقوط دولتها و تغییر چهرهها در برزیل، ونزوئلا و آرژانتین و ناکامی مورالس، رئیسجمهور بولیوی، در تمدید دوران ریاستجمهوریاش همراه با چرخش کوبا بهسوی آمریکا این سؤال را در اذهان به وجود آورده که آیا سرمایهگذاری و تمرکز بر دوستی با این کشورها صحیح بوده و روشی که در قبال این کشورها در پیش گرفته شد و چرخش به شرق و تمایل به آمریکایلاتین منافعی برای ایران در پی داشته یا پول در چاهریختن بوده است؟ خانم ایندیرا گاندی، نخستوزیر پیشین هند، معتقد است: «کشورها هیچ دوستی و دشمنی همیشگیای با هم ندارند بلکه فقط منافع مشترک دارند». آیا ایران به آنچه مایل بود در دوستی با این کشورها که حکومتهایی متزلزل دارند، رسیده یا اینکه تجربه مزبور ناگوار و تلخ بوده و باید از برقراری چنین روابط متزلزلی پرهیز شود؟ تنش ناخواسته میان ایران و عربستان سبب شد تعدادی از کشورها مثل سودان، جیبوتی جزایر کومور که زمانی از دوستان ایران بهشمار میرفتند، علیه تهران موضعگیری کنند و بر این واقعیت صحه گذارد که اگر در این وادی که هر چیز خاکستری است معیار دوستیها و دشمنیها مشخص نشود، نهتنها منافعی حاصل نمیشود بلکه لطمات جبرانناپذیری را باید تحمل کنیم که در آمریکایلاتین شاهد آن هستیم و مشخص شد که از ابتدا نسنجیده عمل کرده و فریب شعارهای ضدآمریکایی آنها را خوردیم. زمانی که جهان دوقطبی بود، کشورها خود را موظف به وابستگی به یکی از دو ابرقدرت شرق یا غرب میدانستند تا استقلال خود را حفظ کنند. در آن مقطع با ایجاد و شکلگیری جنبش عدمتعهد دریچه جدیدی روی کشورهایی گشوده شد که میخواستند مستقل زیسته و غیرمتعهد باقی بمانند. ولی امروزه با تکقطبیشدن جهان و تحولاتی که در زمینه دیپلماسی به وجود آمده و اهمیت دیپلماسی گفتمانی بیش از پیش آشکار شده، مفهوم و ماهیت استقلال و دوستی و دشمنی در عرصه جهانی تغییر کرده و متحول شده است. زیرا دیپلماسی پنهانی و ماکیاولیستی جای خود را به دیپلماسی شفاف داده و کشورها از حربهها و روشهای جدیدی برای آشکار کردن دوستیها و دشمنیها بهره میگیرند. بهگونهای که آنچه در این شرایط اهمیت یافته منافع ملی و تعامل است که جای تقابل و بهرهکشی را گرفته و به یک اصل انکارناپذیر تبدیل شده است. بنابراین ایران که نشان داده در عرصه بینالمللی از قدرت و توان کافی و قابلقبولی در چانهزنی و احقاق حقوق حقه خود برخوردار است، میتواند و باید با تجدیدنظر در روابط خود با همسایگان و جهانیان و با اولویتدادن به منافع ملی در مسیری حرکت کند که نه دوستیهایش بیدلیل به دشمنی تبدیل شود و نه منافعش به خطر بیفتد. ایران جدید در دوران پسابرجام باید به «ایران فرصتسازیها» تبدیل شده و با فشردن دستهایی که بهسویش دراز شده قادر باشد دوستان و متحدانی را برگزیند که قابلاتکا باشند نهاینکه با کوچکترین نسیمی جبهه خود را تغییر داده و در صف مخالفان قرار بگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.