روحیه «کیچ» در معماری
گیرافتادن در هزارتوی تصورات یک طراح
نگین نجارازلی*: صبح شده است؛ درحالیکه چشمان خوابآلود خود را هنوز کاملا به روی نور خورشید باز نکردهاید، افتان و خیزان برای شستن دست و رویتان به سوی روشویی رهسپار میشوید. همین که خم میشوید تا آبی به سر و صورتتان بزنید توجهتان به لگن آلومینیومی کهنهای که گویی مصرف اصلیاش برای کار بنایی ساختمان بوده و هماکنون جایگزین سینک دستشویی شما شده است، جلب میشود. بیتفاوت ابرویی بالا انداخته و به سوی آشپزخانه حرکت میکنید. یک لیوان چای برای خودتان ریخته و به آرامی در صندلی خود فرو میروید که به احتمال قریب به یقین، ایستاییاش را مدیون سه پایهای است که در گذشته ماهیتش سه پایه تئودولیت بوده! درحالیکه لیوان چای را بین دستانتان گرفتهاید، با حواسپرتی سرتان را کمی به طرف بالا میچرخانید که ناگهان چشمانتان با روشنایی عجیبی روبهرو میشود که از سقف، آویزان شده است... . به نظر لوستر میرسد، منتها قطعات سیاه و دندانهدار یراقآلات آهنی که بر روی هم سرهمبندی شده است صبح شما را سرشار از حسی گروتسکی ناب میکند...! نفس عمیقی بکشید...! آرامش خود را حفظ کنید...! اینجا قلعه کنت اورلاک نیست...! نه...، شما فقط و فقط درون هزارتوی تصورات یک طراح گیر افتادهاید. اگر رمان بار هستی، اثر میلان کوندرا، را خوانده باشید، حتما با اصطلاحی به اسم «کیچ» نیز آشنا شدهاید. در این داستان که زمان به صورت غیر خطی میگذرد، شخصیتها هر یک به نحوی حول «پوچی»ای که با استعارات زیبایی پوشیده شده است، در گرداب «بیمعنایی وانموده» افتادهاند. کوندرا میگوید: «کیچ ما را پیاپی به رقت وا میدارد و دوباره میگریاند. پیش از آنکه فراموش شویم، به صورت کیچ در میآییم. کیچ ایستگاه ارتباطی میان هستی و فراموشی است». به راستی هنر واقعی یا در مرتبهای بالاتر، اندیشه واقعی را از نوع جعلیاش چگونه میتوان شناخت؟ یا بهتر است بپرسیم مرز میان مهملات و هنر آوانگارد در کجاست؟ آیا میشود صرفا با سرهمبندی اشیایی بازیافتی و خلق یک «اثر» جدید، بدون توجه به دیگر ویژگیهای کارکردی، معنایی و در آخر زیباشناختی اصیل، مدعی بود که هنری آوانگارد پیش روی ما قرار دارد؟ شاید بتوان برای پاسخدادن به این سؤالات به نظریات کلمنت گرینبرگ، منتقد نامی آمریکایی مراجعه کرد. کلمنت گرینبرگ نخستین کسی بود که از «کیچ» به شکلی گسترده و منتقدانه برای توصیف «آنتیتز» ارزشهای زیباشناختی مدرنیسم استفاده کرد که در مقالهای تحت عنوان «آوانگاردیسم و کیچ»، در مجله «پارتیزان ریویو» چاپ شد،. او آوانگاردیسم را به مثابه «تزی» میداند که از فرایندهای هنری تبعیت میکند؛ حال آنکه، کیچ در مقابل آن قرار گرفته و بهعنوان «آنتیتزی» است که تنها از وجوه تصنعی هنر اصیل بهره جسته و احساسات کاذب عمومی را به هیجان وامیدارد. در بعد روانشناسی البته، خشنودی ناشی از کیچ فقط به خاطر فهم آسان آن توسط فهمنده عامی نیست. بلکه از آنجایی که هنرمند میتواند رضایت مردم را جلب کند، به سوی آن کشیده میشود. کیچ از هر آنچه اصیل و در زمان است، جداست و با دستآویز قراردادن احساسات سعی در موجه جلوهدادن خود دارد. کیچ به بهانه نوآوری با اندکی تغییر سطحی، چیزهایی را ارائه میکند که قبلا دیده شده است. انسان مدرن محکوم است که در نهایت مظلومیت، در جهانی که «کیچ» اشغال کرده زندگی کند، بیآنکه از خطرات آن اطلاعی داشته باشد. این ویروس هر موجود بشری را تعقیب میکند و هیچکس نمیتواند بهطورکامل خود را از آن نجات دهد، زیرا بخشی از وجود انسان شده است. همانطور که کوندرا اشاره میکند: «منشا کیچ توافق با وجود است». کیچ در معماری نیز وجود دارد. اگر بپذیریم که همه چیز در ایران و فرهنگ ایرانی میتواند مسخ و دگرگون شود، خواهید فهمید که روشنفکری بسیاری از معماران ما هم در این وادی همان پوپولیسم است، درمانی هم ندارد! این موضوع باعث میشود معماری از مفهوم والای خویش که نمایانگر فرهنگ است دور شود و شاهد تکرار فرمال باشیم. افرادی نیز آوانگاردیسم و نوگرایی را در سطحیترین لایههای معنایی آن جستوجو و به سمت کیچ میل کنند. حال اینکه نوگرایی زمانی به سبک و سیاق روشی جدید میتواند جای خود را در جامعه باز کند که برخاسته از «اصالت معنا» باشد. البته هدف این نوشتار بررسی هنر کیچ و تفاوت آن با آوانگاردیسم نیست. پس از این مقدمه طولانی، ادامه بحث را که در مورد طراحیهای امیرعباس کاشف است، بخوانید. اگر از شما بپرسیم با دیدن کاپوت یک ماشین قدیمی چه تصوری در ذهنتان شکل میگیرد، به احتمال زیاد پاسخ شما چندان به دنیای طراحی ارتباطی نخواهد داشت، ولی داستان برای کاشف فرق میکند...! او با دیدن همین شیای که به نظر تکه آهنپارهای بیش نبود در ذهن خود مشغول طراحی وسیلهای جدید با طرحی متفاوت است. درواقع اکثر محصولات طراحیشده این طراح از ایده بازیافت تبعیت میکنند. شما میتوانید هر لحظه انتظار داشته باشید تا این طراح با دور ریختنیترین مواد، یک اثر متفاوت پیش روی شما بگذارد... . سهپایه تئودولیت قدیمی، صندلی دوچرخه ازکارافتاده پدربزرگتان، تکه آهنپارههای کامیون اسقاطی، لولههای آهنی به جا مانده از تخریب یک ساختمان قدیمی و... همه و همه تبدیل میشوند به محصولی جدید. این موضوع و دید فرادگر داشتن به اشیای بازیافتی، هرچند در مواردی خوب و تحسینبرانگیز است، زمانی که شما تمامی محیط اطرافتان را با چنین اشیایی که از زبالههای بازیافتی سرهمبندی شدهاند، پر کنید، به نظر میرسد ایده چندان جذابی نباشد [اگر نگوییم که در یک آشغالدانی هنری زندگی میکنید]. البته گویا جناب ایروانیان با نگارنده همرأی نیست...! باید گفت در دنیای معماری و طراحی، مؤلفههای معنایی را نمیتوان عناصری انتزاعی و زیربنایی انگاشت، سپس سازه معمارانه را براساس آن خرد کرد؛ بلکه تمامی نشانههای موجود در نظام یک اثر را مؤلفه معنایی میدانند که در واقع شبکهای نشانهای را میسازند و به اعتبار نتیجه، هر نشانه و نمادی در کانون روابط معنایی این شبکه هویتی قرار میگیرد [یا لاجرم باید قرار بگیرد]. در واقع معنا و اصالت موقعیتی است که فهمندهای آن را دریافت و به فهمنده بعدی و در مرحله بعدی خود معمار و در آخر به بافت انتقال میدهد. شاید به همین دلیل نیز اگر از هر معمار دیگری بهجز ایروانیان بخواهید در تبعیت از ایده یک دستگیره در، کالبدی معمارانه را ارائه کند، سخت تعجب کرده و با شک و تردید به این خواسته شما نگاه کند؛ در اینجا به یاد آن حکایت مشهور میافتیم که روزی شخصی، دگمهای پیش خیاط میبرد و میگوید: «درزی جان، برای این دگمه یک کت بدوز!» نظام استدلالی در ذهن از کل به جزء، از جزء به کل و از جز به جز حاصل شده، ارتباط این استدلال با واقعیت بیرون به واسطه یک مفسر و از طریق سه نشانه: ایکونیک (تصویری)، سمبلیک (قراردادی) و در آخر عقلی/ طبعی به وجود میآید که این امر ریشه سموتیک منطقی و شناختی دارد. در این معنا تو گویی ایروانیان خود نیز در ذهن کاشف محبوس و در نهایت سخاوت [یا قساوت!] ما را نیز در این زندان گرفتار میکند. در واقع چنین طرحهایی که کل، تأثیر بهغایت درجه انحرافی و مبالغهآمیزی از جزء میگیرد، باعث میشوند نهتنها اصول اولیه، بلکه تمامی نظامهای نشانهای تحتالشعاع قرار بگیرند و زیر سؤال برده شوند. متأسفانه باید به این نکته تلخ اشاره کرد که توفیقنداشتن در نوگرایی، همچنین نبود نگاه استراتژیک و سوءمدیریت در سطوح خرد و کلان، فقر نقدهای کارشناسانه، کمبود پژوهشهای ساختاریافته، عدم تعمیق و استوارنساختن فلسفه، اعمال سلیقههای شخصی و... باعث شده است امروزه شاهد باشیم مرز بین اندیشه والا با شبهروشنفکری از بین رفته، خلاقیت راستین در این میان جایی برای خود نیابد. این هنگام است که راه برای صحبتهای آلوده به کیچ گشوده میشود. آثار طراحیشده توسط کاشف نیز، هرچند در نگاه اول احساسات عامه [اگر نگوییم عوام] را برمیانگیزانند، ولی واقعیت این است اگر بخواهیم مفهوم خاصی از چسباندن صندلی دوچرخه به سهپایه تئودولیت بیابیم، شاید ره به جایی نبریم یا از ناکجاآبادی مخوف سر دربیاوریم که هوایش بس ناجوانمردانه سرد باشد، چراکه بیگمان هدف خاصی نیز پشت این خلاقیت شگرف [!] نبوده است [شاید شبهروشنفکری پوپولیستوار]. در یک کلام و در دیدی کلی، با احتساب رویکرد تقلیلگرای مشارالیه، همهچیز را میتوان به همهچیز چفت و بست کرد و در آخر با عنوان پرطمطراقی بهسان «هنر آوانگارد» در مقابل دید فهمنده قرار داد... . ما با دیدی سمانتیک (معناشناسانه) به بررسی معنای عناصر سازنده اثر نمیپردازیم، اما تو گویی طراح اجبارات و شرایط مفهومی/ کارکردی را که طراحی برای ساخت معنا به اثر تضمین میکند، فراموش کرده است؛ چنانچه به نظر میرسد، طراح صرفا با مصرفکننده همپیمان شده است تا با زنگار مهآلودی از نوستالژی و سانتیمانتالیسم، با روح و روان فهمنده بازی کند. در اصل چیزی که قرار است برای زمان حال استفاده شود و پاسخگوی عملکرد متبادر بر آن، به ناگاه تبدیل به شیئی عتیقه میشود که درخور سمساریهاست یا در بهترین حالت آن لوکسفروشیهای شبهانتلکتوئلی... زرقوبرقی که در حقیقت، با مرگ و فساد مرتبط است و اصل «مرگ و نابودی» آن را به کلی تبدیل به چیزی با کیفیتی کاملا متفاوت کرده است؛ گویی طراح، فرهنگ کاسبهای خردهپایی را دارد که سعی میکنند در غرقاب خلاقیت، خود را روی آب نگه دارند. نگارنده تأثیر بهغایت درجه مثبت و مفید چنین طرحهایی را از نظر زیستمحیطی انکار نمیکند؛ برای مثال به نظر جذاب میرسد کف اتوی شما بعدا بهعنوان یکی از تکههای جامدادیتان استفاده شود، اما چهبسا شاید پس از مدتی سنگینی فلز کف اتو شما را در استفاده از این جامدادی به زحمت بیندازد و پس از مدتی حتی به این «خلاقیت» نیز با دید تردید بنگرید. طبیعتا طراح اصلی وسیله اولیه باید مسائل مرتبط با ارگونومی را در طراحی خویش از نظر بگذراند و نسبت به عملکرد وسیله اصلی در سالیان متمادی با آزمودن خطاهای بسیاری به این طرح رسیده باشد، اما ماحصل کار مؤید این رویکرد مسئولانه نیست؛ برای مثال نمونه چنین بیتوجهی و تقابلی با ارگونومی را در طراحی «سینک روشویی کافه دوستان» میبینیم. این سینک روشویی از سرهمبندی شیر اهرمی برنزی دستساز (چیزی شبیه شیر آبجو در نشخوارگاهها!) با سیفون استیلی تشکیل شده است. یک لگن مسی قدیمی زیر این شیر قرار گرفته و در آخر برای کاملشدن این کمپوزیسیون، از سهپایه یک تئودولیت قدیمی برای ایستایی کل مجموعه استفاده شده است. جالب اینجاست که به دور از هرگونه بحث زیباشناختی و فلسفی، اصول اولیه طراحی محصول که همانا رعایت ارگونومی است در این طرح فراموش شده؛ بگذریم که پیشفرض تعریف طراحی این است که طراح باید به تولید ایده و ارائه راهکارهایی بپردازد که موجب ارزشزایی در محصولات مورد استفاده ما شود بهگونهای که در نهایت، محصول قدمی باشد در راستای پاسخگویی به نیازهای پیشروی کاربر. با نگاهی به این سینک روشویی سؤالی که مطرح میشود این است که آیا طراح به درک درستی از طراحی محصول رسیده است؟ نگارنده با این جمله قصد اسائه ادب به محضر طراح را ندارد، اما صرفا برای برطرفشدن نگرانی افکار عمومی خوشحال میشویم بدانیم طراح مختصات فیزیکی سهپایه تئودولیت را چگونه در نظر خویش فرض کرده است، چراکه هر آن احتمال این خطر وجود دارد که سهپایه موجب زمینخوردن شخص کاربر شود [توجه شما را به زواید ذاتی پایههای تئودولیت جلب میکنم]. هرچند علاقه طراح به تئودولیت درکشدنی است [حال به هر دلیل]، نمایش این علاقه در هر محصول او، ما را به این سؤال وامیدارد که آیا طراحی قرار است صرفا برای برطرفکردن نیازهای درونی و بهنمایشگذاشتن فردیت طراح باشد یا اینکه طرح در خدمت مردم؟ به یاد جمله مشهور شوپنهاور میافتیم: «هنر هنگامی که در جهت تهییج عاطفه و احساس و برانگیختن غرایز نفسانی باشد، تباه میشود». نمونه دیگر از این دست اغتشاشات بیانی/ زبانی هنری را در رستوران هفتخوان شیراز نیز میتوان شاهد بود؛ چنانکه در طراحی جزئیات، پس از مدتی طنز سنگینی را مقابل چشمان فهمنده قرار میدهد؛ درحالیکه در هزارتوی تحمیلشده از جانب طراح غوطه میخورید، مفهوم «کیچ» خود را به نمایش میگذارد... . حتی معمار اثر بازیچه دستان طراح صنعتی مینماید؛ البته استفاده از چنین طرحهایی و بهبازیگرفتن آنها در یک نمایشگاه یا موزه بازیافت (Recycling Museum) نهتنها میتواند خود صبغهای از توجه به کارکرد و بافت را در اندیشه طراح به ما نشان دهد، بلکه با اندکی اغماض میتواند رگههایی از «معناگرایی» را نیز در پی داشته باشد. نگارنده قصد ندارد طراحی را مساوی کارکردگرایی بداند و به سمت رویکردهای پراگماتیک حرکت کند، ولی زمانی که یک طراح، طراحی را برای خدمت به فردیت خویش بهکار میبندد، آیا میتوان نامی از اندیشه والا بر آن نهاد؟ تو گویی همگی جمع شدهایم تا در فستیوال بازیافت اندیشههای او شرکت کنیم و Recycle Bin این پدیده را در اتاق میهمان ذهنمان پذیرا باشیم... . باید گفت آنجا که پای فهمنده در تعامل و مبادله واقعی به میان آید، با معنی ارتباطی روبهرو میشویم. حتی اگر از فهمنده معماری منتزع شویم و تنها دلالتها را بررسی کنیم یا در مرحلهای والاتر از دلالتها نیز انتزاع کنیم و به روابط میان ساختارها رجوع کنیم، در این معنا آیا این آثار توان ایجاد تعاملی اجتماعی را در بافت خود خواهند داشت؟ همچنین بهرهگیری از چنین طرحهایی به صورت جامع در فضای مصنوع، میتواند توهینی تلقی شود به هر آنکس که خود دغدغه توسعه فضایی را در ذهن اندیشمند خویش میپروراند. شاید بهتر باشد لختی چند با خود نشسته و بیندیشیم وظیفه معمار و طراح چیست؟ مگر نه این است که امروزه بهعنوان استراتژیستی تلقی میشوند که وظیفهشان ارزشزایی تساعدی است؟ چنانکه در این معنا استفاده کلان از طرحهای کاشف، در فضا نهتنها سبب بروز خلاقیتی جدید در ذهن فهمنده نمیشود، بلکه حتی با این بحران مواجهیم که روند خلاقیت ذهن بهرهبردار حرفهای [معمار یا طراح داخلی] کور و به صورت ناخودآگاه در انبار پشتی ذهن کاشف گرفتار آید. عامیگری و عمومیتزدگی را شاید بتوان کلیدواژهای برای طراحیهای کاشف در نظر گرفت. آنچه موضع او را در وهله نخست جذاب میکند، زرقوبرقدادن به اشیائی است که از آنها سود میبرد. مکرراتی که چون دانههای تسبیح پیوسته تکرار میشوند. در حقیقت خود این اندیشه که آونگ سلیقه ممکن است بین زبالهها گیر بیفتد، خود اثر را هزل میکند. گرینبرگ درباره چنین آثاری که از اصالت به دور هستند میگوید: «اینها کیچ هستند و به جای آنکه برای علت کار کنند، در خدمت معلولاند. این آثار مانعی میشوند برای اندیشیدن. اصلا چرا دیگر اندیشه؟! وقتی این همه زرق و برق برای لذت غیرمتفکرانه حاضر و آماده است». هرمان بروخ، نویسنده اتریشی نیز باور دارد آثاری که به نحوی در خود چنین ویژگیهایی را دارند، نهتنها آفتی در هنر محسوب میشوند، بلکه در تمامی ابعاد زندگی فهمنده اثر نیز تأثیر گذاشته و خلاقیت او را نیز سلب و نفی میکنند؛ چراکه هدف در طراحی این محصولات، ارزشزایی نیست و فقط به امکانات و منابع موجود قانعاند. به احتمال قوی احساس عجیب و منحصربهفردی خواهید داشت اگر ببینید شخصی کراواتش را بهعنوان کمربند استفاده میکند، ولی نهایتا کراوات، کراوات است و کمربند، کمربند... (هرچند به قول طنازان خود کراوات هم چیزی نیست جز درازآویزی تزیینی). درهرحال زمانی که فردگرایی سبب میشود به هر تقدیری جلب نظر کنیم، راههای گوناگونی پیشِروی ما گشوده خواهد شد؛ با نگاهی اجمالی به معماری که نتیجه همکاری ایروانیان و کاشف است، میتوان گفت هرچند این دو با هم جفت کاری مناسبی را تشکیل دادهاند ولی چهبسا فهمنده به محض ورود به فضای مصنوعی که بهطور تمام و کمال در خدمت جزئیات است [و کل تحت تأثیر این جزئیات شکل میگیرد]، آنچه برداشت خواهد کرد قدمزدن در موزه بازیافت اندیشههای یک طراح است که طراح دیگر به فراخور برای آنها معماری کرده و به آن کالبد بخشیده است! در نهایت باید گفت در اینکه کاشف در کویر خشک این روزهای طراحی، پدیدهای منحصربهفرد محسوب میشود شکی نیست، ولی نگارنده امیدوار است این نبوغ ذهنی تبدیل به پدیدهای شوم نشود. *معمار، پژوهشگر معماری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.