|

عربستان در برهه‌ای تاریخی

با شروع دوران زمامداری «ملک سلمان»، پادشاه عربستان سعودی، این کشور سیاست خارجی تازه‌ای را اتخاذ کرد که تاکنون سابقه نداشت. نخستین گام به‌راه‌انداختن عملیات «توفان قاطعیت» در یمن بود که این کشور را وارد جنگی نظامی در همسایگی‌اش کرد. در ادامه این سیاست‌ها عربستان می‌گوید قصد دارد نیروی نظامی زمینی به سوریه بفرستد. گرچه این امر بعید به‌نظر می‌رسد، اما دلیل تعلل عربستان در هراس از ارسال نیروی زمینی نیست، بلکه بیشتر به دلایل واقعی و زمینه‌چینی لازم در میدان عمل برمی‌گردد. هم‌اکنون عربستان مشغول اجرای بزرگ‌ترین مانور جنگی در تاریخ منطقه است که ارتش دولت‌های عربی سنی را در چارچوب یک ائتلاف اسلامی گردهم آورده است؛ گفته می‌شود حدود 350‌ هزار سرباز در این مانور مشارکت دارند. با شروع سیاست‌های جدید در عربستان این حدس و گمان وجود داشت که چنین سیاست‌هایی دوام نخواهد آورد. بسیاری بر این باور بودند که عربستان به‌زودی متوجه خطر خواهد شد و نیروهایش را از یمن خارج خواهد کرد تا دوباره به همان «جنگ نیابتی» روی آورد، زیرا اساسا سیاست عربستان همواره بر مبنای اصل تدافعی و نه تهاجمی بوده است. اما این گمانه‌زنی‌ها رفته‌رفته کم‌رنگ‌تر می‌شوند، زیرا عربستان از استراتژی جدید خود نه‌تنها دست نکشیده، بلکه دارد بیش از گذشته خود را درگیر آن می‌کند. تحولات در سیاست‌های آمریکا و مسئله توافق هسته‌ای با ایران نیز مزید بر علت شد تا ریاض دست به ماجراجویی‌های بیشتری بزند. دست‌کم سیاست‌های آمریکا به‌گونه‌ای است که جلو عربستان را نمی‌گیرد و این برای نخستین‌بار است که عربستان جدا از منافع استراتژیک آمریکا، برای خود تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند. برای مثال،‌ به‌تازگی عربستان کمک‌های خود به لبنان را به دلیل مواضع «مخالف» بیروت قطع کرد. آیا عربستان به دلیل مواضع مصر در قبال سوریه روزی همین مجازات‌ها را متوجه مصر هم خواهد کرد؟ ریاض می‌رود تا نقش یک بازیگر قدرتمند منطقه‌ای را بازی کند. فراتر از همه اینها، عربستان احساس می‌کند توافق هسته‌ای ایران و کشورهای غربی به ضرر این کشور بوده و به‌کلی سیاست‌های آمریکا نسبت به منطقه تغییر کرده است. ریاض معتقد است مواضع آمریکا در قبال سوریه، یمن و عراق تاکنون به نفع ایران بوده است تا عربستان. همه اینها در حالی است که روسیه نیز در بحران سوریه دخالت نظامی کرد و با سکوت آمریکا مواجه شد. عربستان احساس می‌کند خود را در برابر یک محور «ایرانی-روسی» در منطقه می‌یابد که می‌کوشد تا توازن قوا را در سوریه از نو برقرار کند. تحقق این امر بر کل منطقه اثر خواهد گذاشت و هم‌اکنون نیز اثر آن در لبنان مشخص شده است. با توجه به این نکات، برخی بر این باورند استراتژی جدید عربستان نوعی ماجراجویی بی‌سابقه و خطرناک است که دولت ریاض را در باتلاق‌ها و بحران‌های متعدد مالی و نظامی فرو خواهد برد؛ آن‌هم در شرایطی که بهای نفت کاهش پیدا کرده و تأثیر جوهری بر اقتصاد عربستان می‌گذارد. به گفته این ناظران، جنگ کنونی عربستان در یمن یک «جنگ فرسایشی» است. اما روشنفکران و تحلیلگرانی نیز در عربستان سعودی هستند که نظر دیگری دارند. به باور آنان، اگر به سیاست‌های عربستان پیش از دوره کنونی مراجعه شود، می‌بینیم این سیاست‌ها به بن‌بست رسیده بود. حوثی‌ها بر یمن مستولی شده بودند، ایران حضور خود را در منطقه تقویت کرده بود و حکومت‌های محافظه‌کار عرب در جریان بهارعربی تضعیف شده بودند، بنابراین عربستان باید دست به اقدامی می‌زد و همین انگیزه‌ای شد تا از کودتای نظامی در مصر دفاع کرده و در یمن نیز دست به اقدام نظامی بزند. این مسئله رفته‌رفته در محافل داخلی عربستان جا افتاده است که سیاست سنتی دخالت‌نکردن، بسیار به ضرر این کشور تمام شده و ریاض را در سطح منطقه تضعیف کرده است. به‌همین‌دلیل برخی از نویسندگان و تحلیلگران سعودی با جسارت بیشتری از تغییرات به‌وجودآمده در سیاست خارجی این کشور دفاع کرده و از یک پیچ تاریخی برای عربستان صحبت می‌کنند. برای مثال، «جمال خاشقجی» و «خالد الدخیل» یا «نواف العبید» به‌صراحت از این دفاع می‌کنند که سیاست‌های عربستان تا حد زیادی تغییر کرده است. درست است که وزارت خارجه عربستان با صدور بیانیه‌ای، به‌صراحت گفت این افراد مواضع شخصی خودشان را بیان می‌کنند و اینها مواضع رسمی عربستان نیست، اما همین نویسندگان تا حد زیادی موفق شده‌اند پوشش رسانه‌ای خوبی را برای سیاست‌های عربستان فراهم کرده و از مواضع این کشور دفاع کنند. آنها پیش‌زمینه‌های مهمی را برای پذیرش تحولات جدید در سیاست خارجی عربستان به وجود آورده‌اند. یکی از تغییرات مهم دیگر در سیاست خارجی عربستان، پشت‌سر گذاشتن اختلافات تاریخی با ترکیه است؛ به‌گونه‌ای که هم‌اکنون آنکارا یکی از متحدان نزدیک ریاض به شمار می‌رود و این اتحاد به‌ویژه در مسئله بحران سوریه و مقابله با محور ایران-روسیه، اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. در مقابل تردیدهایی که گاه از درون عربستان شنیده می‌شود، همین تحلیلگران، ایران را مثال می‌زنند که برای نفوذ منطقه‌ای خود سرمایه‌گذاری می‌کند. بنابراین نتیجه می‌گیرند عربستان یا باید در بیرون از موجودیت و قدرت خود دفاع می‌کرد یا اینکه منتظر می‌ماند تا این منازعات و درگیری‌ها به داخل انتقال پیدا کند. منبع: قنطره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.