|

بررسی پیش‌نیازهای موفقیت در پروژه‌های علمی بزرگ در گفت‌وگو با «رضا منصوری»

پس از 200 سال، هنوز تصور درستی از علم و فناوری نداریم

گروه علم: «خداحافظی فیروز نادری از ناسا پس از 36 سال». چندی پیش این خبر در رسانه‌ها منتشر ‌شد که تحسین مخاطبان از چند دهه پژوهش‌های علمی دکتر «نادری» در سطح جهانی را به‌همراه داشت. اظهارنظرهای بسیاری نیز در مورد این خبر صورت گرفت، اما بسیاری گفتند چه بهتر که رفت، وگرنه اینجا قدرش را نمی‌دانستند. واقعیت این است که باوجود آنکه دانشگاه‌های ما در زمینه تولید علم و انتشار مقاله به موفقیت‌هایی رسیده‌اند، اما در زمینه‌های دیگر مانند ارتباط با فناوری و صنعت ناکام بوده‌اند. به‌همین‌دلیل به سراغ دکتر «رضا منصوری» رفتیم تا از او بپرسیم که دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند راهگشای مسیری تازه در صنعت و فناوری باشند. دکتر «منصوری» علاوه بر اینکه استاد شناخته‌شده فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف است، فعالیت‌های بسیاری در حوزه‌های اجرائی داشته و به‌همین‌دلیل هم حرف‌های تازه‌ای دارد. از دکتر «منصوری» پرسیدیم جامعه چگونه می‌تواند قدردان نخبه‌هایش باشد؟ به‌ویژه آنکه ایران نیز چندسالی است که در تدارک اعزام انسان به فضا و اکتشاف‌های فضایی است، اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اکتشاف‌های فضایی، علاوه بر علم روز، نیازمند فناوری، صنعت، ثروت و به‌ویژه مدیریت است. مدیریت پروژه‌های علمی و صنعتی بزرگ، نقطه‌ضعف ماست، اما شاید بتوان از تجربه ایرانیان مقیم خارج استفاده کرد.

یکی از نکات برجسته در فعالیت‌های آقای «نادری»، قابلیت‌های مدیریتی و اجرائی وی است. در جامعه دانشگاهی ایران، کم‌وبیش دانشمندانی هستند که کارهای پژوهشی خوبی انجام می‌دهند، اما به نظر می‌رسد تعداد مدیران علمی که بتوانند مجامع علمی این‌گونه را مدیریت کنند، کم است. آیا این ارزیابی درست است؟ بله، تا حدودی درست است، چون ما امروزه در ایران با مفاهیم نوین دنیای صنعتی در زمینه علم و فناوری، خیلی آشنا نیستیم. البته ما از قدیم کلمه دانشمند را در زبان فارسی داشتیم که به کسانی اطلاق می‌شد که در زمینه علم و دانش فعالیت می‌کردند، گاهی اوقات هم با تسامح و برای تعارف نیز این صفت را به کسی نسبت می‌دادند ولی ما هم‌اکنون شبکه مفهومی کاملی برای بیان همه وضعیت‌ها و واقعیت‌های علمی نداریم، به بیان دیگر شبکه مفهومی ما ضعیف است، درست مانند اینکه ما فقط یک نوع الک داریم، اما می‌خواهیم مواد با اندازه‌های مختلف را از هم جدا کنیم که امکان‌پذیر نیست. اما در دنیای امروز، فعالیت‌های بسیاری صورت می‌گیرد که ما همه آنها را علم می‌نامیم در صورتی که این‌گونه نیست و باید از آنها با عنوان‌های علم، دانش، فناوری، صنعت و... یاد کرد. برای مثال، ناسا یک مؤسسه بزرگ است که بخش کوچکی از آن فعالیت علمی دارد و بخش بزرگی از آن کار فنی انجام می‌دهد. البته خود آن پروژه‌های فنی نیز پیش‌زمینه‌های علمی دارند. برای مثال یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای ناسا، ارسال موشک‌های آپولو بود، ولی خوب است که بدانیم پرتاب آپولو را کار علمی تلقی نمی‌کنند بلکه یک فعالیت در حوزه فناوری است که البته بخشی از آن هم صنعتی است. پس لازم است ما این موضوعات و مفاهیم را از هم تفکیک کنیم. اما ما هنوز مفاهیمی مانند علم و فناوری و صنعت را به‌خوبی از هم تفکیک نمی‌کنیم زیرا این مفاهیم را به‌درستی نشناخته‌ایم. ما هنوز با مفهوم علم مدرن (یعنی علمی که طی 200 سال گذشته پدید آمده است)، به‌خوبی آشنا نشده‌ایم و از طرف دیگر در کشورمان یک پروژه علمی بزرگ را انجام نداده‌ایم که بدانیم این پروژه‌ها چگونه مدیریت می‌شوند. بنابراین اگر قرار باشد ایران به جمع کشورهای صنعتی اضافه شود و فقط مصرف‌کننده نباشد، لازم است که با شیوه‌های مدیریت چنین پروژه‌هایی آشنا شویم. وظیفه مدیر علمی در چنین پروژه‌هایی چیست؟ برای انجام‌شدن چنین پروژه‌هایی، انگیزه‌های بسیاری وجود دارد از جمله انگیزه‌های سیاسی، اجتماعی و... که در کنار اینها، انگیزه علمی برای شناخت سطح ماه هم مهم است. در این مورد خاص، انگیزه علمی ما این است که مثلا جنس خاک ماه را بشناسیم، چگونگی پدیدآمدن آن را بدانیم و به تاریخچه تشکیل منظومه شمسی پی ‌ببریم. انگیزه انسان برای شناخت محیط اطراف، کسب قدرت و عواملی دیگر درمجموع پروژه‌ای مانند سفر انسان به ماه را پدید می‌آورد. به بیان دیگر انگیزه دانشگران (ساینتیست‌ها)، سیاست‌مداران، مردم عادی و... از انجام یک پروژه خاص، متفاوت است. چنین پروژه‌هایی را یک مدیر فنی باید اجرا کند تا همه این انگیزه‌ها و اهداف را مدنظر داشته باشد. برای اینکه انسان بتواند به ماه سفر کند، افراد، گروه‌ها و صنایع بسیاری مشارکت می‌کنند. موارد دیگری مانند ساخت و بهره‌برداری از تلسکوپ هابل یا ارسال فضاپیما و کاوشگر به مریخ (که تعدادی از آنها به مدیریت فیروز نادری انجام شد)، تقریبا از یک جنس هستند. شما روی موضوع درک درست علم و فناوری تأکید می‌کنید. علم و فناوری از دیدگاه شما به چه معنی است و چه اهمیتی دارد؟ ما چون مفهوم علم و فناوری را نمی‌دانیم، تصور نادرستی از این موضوع داریم و همین تصور نادرست موجب تصمیم‌گیری‌های نادرست هم می‌شود. این نگرانی وجود دارد که ما با همین تصور نادرست درباره موضوعات مرتبط با وضعیت پس از برجام تصمیم بگیریم. برای مثال برخی گمان می‌کنند که سرمایه‌های خارجی، به ایران می‌آید و موجب افزایش تولید و صادرات می‌شود. ولی باید تأکید کرد که این طرز فکر، چندان پیشرفته و مناسب وضعیت و شرایط جدید کشور ما نیست؛ البته این وضعیت بهتر از این است که فقط مصرف‌کننده باشیم؛ ولی لازمه دنیای جدید این است که باید به این فکر باشیم که به‌عنوان کشوری تأثیرگذار، چگونه می‌توانیم مسائل و مشکلات خودمان را حل کنیم. برای دستیابی به این هدف، باید خودمان را به دنیای علم و فناوری متصل کنیم و پروژه‌هایی تعریف کنیم که با استفاده از نتایج آنها، صنعت جدیدی تولید شود. این کاری است که ژاپن از حدود 100 سال پیش، کره از 40 سال پیش و برزیل و دیگران در سال‌های قبل آغاز کرده‌اند؛ ولی ما هنوز به این مرحله نرسیده‌ایم یا به فکر آن نیستیم. اکنون این فکر در ما وجود دارد که سرمایه خارجی با خودش فناوری می‌آورد و ما چیزهایی تولید می‌کنیم که بخشی از آن را هم می‌توانیم صادر کنیم. این طرز تفکر رایج ما است؛ اما به گمان من این طرز تفکر مناسب آینده ایران نیست و جوابگوی نیازهای ما در آینده نخواهد بود. ما برای اینکه به هدف خود برسیم باید به درستی درک کنیم که علم، فناوری، صنعت، مدیریت و... در دنیای امروز به چه معنی است. همه اینها هم زمانی محقق می‌شود که ما برنامه‌ای برای آینده کشور داشته باشیم. متأسفانه من برنامه‌ریزی دقیق و کاملی برای آینده مشاهده نمی‌کنم و در نتیجه در عمل هم نمی‌توانیم انتظار دستاوردهای برجسته‌ای داشته باشیم. شما تأکید کردید برای موفقیت پروژه‌های بزرگ مانند مأموریت‌های مریخی، هم علم لازم است و هم مهندسی و برنامه‌های مدیریتی. امروزه ایران بسیار علاقه‌مند است که در زمینه اکتشاف‌های فضایی فعالیت کند. آیا رویکردی که کشور ما در این زمینه در پیش گرفته است، در آینده ما را به هدفمان می‌رساند؟ پیش از پاسخ‌دادن به این پرسش، روی این موضوع تأکید می‌کنم که ایران این توانایی را دارد که فعالیت‌های علمی و فناوری ارزشمندی انجام دهد؛ یعنی بالقوه، توان انجام چنین کارهایی را دارد؛ اما درباره رویکرد کنونی کشور (که مرتبط است با فعالیت‌های سازمان فضایی کشور) و تحولات آن در چند سال گذشته، باید تأکید کرد که اگر چنین سازمانی خوب مدیریت شود، ممکن است در پنج یا 10 سال آینده متوجه شویم که ساختار آن باید عوض شود یا نشود؛ به بیان دیگر لازم نیست از هم‌اکنون ساختارش عوض شود؛ بلکه الان باید روی موضوع مدیریتش تمرکز کند و نشان دهد که توان چنین آینده‌نگری‌هایی را دارد. البته من بسیار امیدوارم که این اتفاق بیفتد. مدیریت جدید نشان داده است که تلاش می‌کند این نوع آینده‌نگری‌ها را در برنامه‌ریزی‌هایش لحاظ ‌کند. امیدوارم این تلاش‌ها درنهایت به نتیجه برسد. برخی بر این باورند که در دنیای جدید، یک دانشمند به خودی‌خود رشد نمی‌کند؛ بلکه نیازمند نهادهای علمی مانند دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها است که زمینه‌های رشد افرادی مانند آقای «فیروز نادری» را فراهم کند. آیا اکنون این زمینه‌ها در کشورمان فراهم است؟ متأسفانه ما امروز در این زمینه بسیار ضعیف هستیم؛ البته ما امروزه تعداد زیادی نهاد علمی و پژوهشی و دانشگاهی داریم؛ به بیان دیگر از لحاظ تعداد، کمبود نداریم. ما هم ساختار سخت‌افزاری و نرم‌افزاری (مانند ساختمان، افراد، دستورالعمل و بخش‌نامه و...) را داریم؛ ولی اینها در عمل نشان دادند که نمی‌توانند به انسان‌های برجسته و توانمند، اجازه رشد دهند. تفاوت دانشگاه‌های ما با دانشگاه‌های دیگر کشورها این نیست که آنها افراد توانمندی در اختیار دارند، ولی ما نداریم؛ بلکه در بسیاری از دانشگاه‌های ما افرادی هستند که با دانشگاهیان دیگر کشورها مقایسه‌کردنی هستند؛ اما متأسفانه امکان رشد این افراد در ساختارهای ما فراهم نشده است. این مهم‌ترین معضل ما است و چون تجربه ما کم است، راه‌حل این معضل را به تأسیس مثلا بنیاد نخبگان فرو کاستیم. وقتی هم به معنی نخبه توجه می‌کنیم، می‌بینیم نخبه را دانش‌آموزی تعریف می‌کنند که معدل 19 و 20 دارد؛ ولی باید بدانیم که این تعریف‌ها برای نخبگی، اشتباه است. به باور من باید یاد بگیریم که از ظرفیت و توانایی‌های اعضای هیأت‌علمی جوان دانشگاه استفاده کنیم. برای مثال اگر استادی گفت که من توانایی انجام چنین کارهایی را دارم یا می‌توانم مشکلی را حل کنم، امکاناتی را در اختیار او قرار دهیم که کارش را انجام دهد. این همان نکته‌ای است که نهادهای مدنی مرتبط با علم و فناوری در آن ضعف دارند. ما در این چند د‌هه‌ای که از تأسیس دانشگاه در کشورمان می‌گذرد، نتوانستیم این مشکل را حل کنیم. چرا نتوانستیم این مشکل را حل کنیم؟ این پرسش بسیار مهم است و چندین دلیل دارد؛ اما به اجمال می‌توان گفت دلیل بخشی از این مشکلات، برخی تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان سیاسی کشور هستند. برخی از تصمیم‌گیرنده‌ها و برنامه‌ریزان چون با ماهیت نهادهای علمی و پژوهشی آشنا نیستند، فقط برای گسترش کمّی آن تلاش می‌کنند و به‌همین‌دلیل به دانشگاه فشار می‌آورند که تعداد دانشجوی بیشتری را پذیرش کنند؛ روش بهتر این است که برای پذیرش تعداد دانشجوی بیشتر فشار نیاورند؛ بلکه در عوض امکاناتی را فراهم کنند که دانشگاهیان از تخصص و تجربه خود برای حل مسائل و مشکلات کشور استفاده کنند. این دو رویکرد با هم بسیار متفاوت هستند و از‌این‌رو ما در گذشته در مسیر اشتباهی قدم گذاشتیم و به‌همین‌دلیل باید آماده شویم که رویکردهای جدیدی اتخاذ کنیم؛ یعنی فراهم‌کردن امکانات برای هیأت‌علمی برای حل مسائل کشور. شاید بسیاری در حرف این پیشنهاد را بپذیرند؛ اما ما در عمل و در اجرا، بسیار مشکل داریم. برخی بر این باورند که مشکل از آنجا پدید آمد که دانشگاهیان تعامل خوبی با سیاست‌مداران نداشتند و آنها را نسبت به اهمیت کارهای خود توجیه نکردند؛ اما گروه‌هایی مثل ورزشکاران یا هنرمندان به دلیل ارتباط بهتر، می‌توانند امکانات بسیاری را به خود اختصاص دهند. من فعلا درباره این موضوع صحبت نمی‌کنم که این ادعا درست است یا غلط. اصلا فرض کنید این ادعا درست است. اکنون این پرسش مطرح است که چرا بخش سیاسی کشور به آن مرحله از بلوغ نرسیده که به سمت دانشگاه بیاید و از دانشگاه بخواهد که مشکلات کشور را حل کند. در نظر داشته باشید که شاید سیاست‌مداران بتوانند مشکل جامعه را تشخیص دهند و آن را شناسایی کنند، اما نمی‌توانند این مشکلات را حل کنند. حل مشکلات روزمره جامعه (از مشکل کمبود آب و آلودگی هوا گرفته تا ارسال موشک به فضا)، کار دانشگاهیان است. فرض کنیم که دانشگاه ما در 80 سال گذشته نتوانسته است با سیاست و اقتصاد رابطه خوبی برقرار کند، چرا بخش‌های تصمیم‌ساز جامعه نخواستند از توانایی‌های دانشگاه استفاده کنند؟ شاید دانشگاهیان ما توانایی کافی برای حل این مشکلات را نداشته باشند. من با قاطعیت می‌گویم این ادعای شما غلط است؛ چون به محض اینکه این دانشگاهیان به کشورهای دیگر می‌روند و امکانات در اختیار آنها قرار می‌گیرد، جزء سرآمدان حوزه خود می‌شوند. برای اینکه بهتر متوجه منظور من شوید به تعداد زیاد دانشگاهیان و متخصصان ایرانی در سراسر دنیا توجه کنید. بسیاری از ایرانیان در مراکز علمی خوب در اروپا و آمریکا فعالیت می‌کنند که اتفاقا در کارشان هم خیلی موفق هستند. نمونه آن هم اخباری است که هر روز در رسانه‌ها منتشر می‌شود مبنی بر اینکه فلان دانشمند ایرانی در مراکز پژوهشی دنیا دستاورد مهمی عرضه کرده است یا جایزه معتبری را به وی اهدا کردند. پس می‌توان نتیجه گرفت که نهادهای مدنی ما نتوانسته‌اند این توانایی‌ها را در دانشمندان ما شناسایی کنند یا امکانات مشابهی را در اختیار آنها قرار دهند تا متخصصان ما به‌ناچار به کشوری دیگر مهاجرت نکنند. درنظر داشته باشید که در گذشته دانشمندان ما فقط به چند کشور اروپایی و آمریکا می‌رفتند، اما امروزه می‌بینیم که متخصصان ما در چهار گوشه دنیا حضور موفقیت‌آمیزی دارند. یک نمونه‌اش همین آقای «فیروز نادری» است که مدتی در ایران کار می‌کرد، اما بعدها به آمریکا رفت. آقای دکتر «ابوالقاسم غفاری» نیز دانشمند دیگری بود که در دانشگاه تهران تدریس می‌کرد، اما ما آن‌قدر برایش مشکل پدید آوردیم که ترجیح داد به آمریکا برود که در آنجا به خوبی از تخصص و دانش او استفاده کردند. خوب است بدانید که او از اولین ایرانی‌هایی است که در ناسا کار می‌کرد. دانشگاه‌های کشورهای دیگر از بسیاری از افرادی که ما اخراج کردیم، با آغوش باز استقبال کردند. گفتید استادان ایرانی زیادی در دانشگاه‌های کشورهای دیگر مشغول به‌کارند. برخی بر این باورند که اگر ما ارتباط‌های علمی را تقویت کنیم، می‌توانیم از توانایی‌های همین افراد به شکل مفید و مؤثری استفاده کنیم. نظر شما چیست؟ به نظر من این حرف تا حدود زیادی به شوخی می‌ماند. زمانی که ما نمی‌توانیم امکاناتی را برای پژوهشگران داخلی فراهم کنیم که خودشان را شکوفا کنند، چطور می‌توانیم از توان یا تخصص ایرانیان مقیم آمریکا استفاده کنیم. کسی که چنین ادعایی را مطرح می‌کند، از نوع همکاری‌ها و ارتباط‌های علمی و فناوری، اطلاعی ندارد. در دو، سه سال اخیر وضعیت سیاسی تا حدودی تغییر کرده است و مسئولان می‌گویند می‌خواهیم با دنیا تعامل‌ سازنده‌ای داشته باشیم. آیا این رویکردهای جدید سیاسی می‌تواند موجب تقویت ارتباط‌های علمی شود؟ بله، این رویکرد تا حدودی مثبت است؛ زیرا همین که برای ارتباط‌های علمی ابراز علاقه می‌شود، نکته مثبتی است، اما همین نگرش برقراری ارتباط‌های علمی در دولت قبل ناپسند بود و ما هم از این‌جانب لطمات فراوانی دیدیم. اکنون اتفاق مهمی رخ داده است و مسئولان خواهان ارتباط‌های علمی هستند و از هر ارتباط علمی تلقی جاسوسی نمی‌کنند. متأسفانه در دولت قبلی ارتباط‌های علمی را جاسوسی تلقی می‌کردند، اما خوشبختانه مسئولان در وضعیت کنونی برای برقراری ارتباط علمی بین‌المللی ابراز علاقه می‌کنند. اما درنظر داشته باشید که بین ابراز علاقه تا برقراری یک ارتباط درست، فاصله بسیاری است. حال که ما برای برقراری این ارتباط ابراز علاقه کردیم، آیا توان انجام پژوهش‌های علمی بین‌المللی را هم داریم؟ در یکی، دو سال اخیر بالای 50 گروه دانشگاهی برای همکاری‌های علمی به ایران آمدند که من با بسیاری از این گروه‌ها گفت‌وگو کردم. اما آیا واقعا ما این امکان را داریم که این علاقه دوطرفه برای برقراری ارتباط‌های علمی را به همکاری‌های ثمربخش تبدیل کنیم؟ خوشبختانه این علاقه ابراز شده، ولی جای یک برنامه مدون برای تبدیل این علاقه به همکاری‌های علمی ثمربخش (یعنی برنامه‌ای که جزئیات اجرائی آن پیش‌بینی شده باشد)، خالی است. باز هم تأکید می‌کنم که ما هم‌اکنون بالقوه، توان انجام چنین همکاری‌های علمی بین‌المللی را داریم، اما هنوز برای اقدام عملی آماده نیستیم. من هنوز در بخش‌های مختلف کشور این آمادگی را ندیدم. پس لازم است برای افزایش توان همکاری‌های علمی فکر کنیم. برخی بر این باورند که برای پیشرفت‌های علمی، نیازمند زیرساختارهای علمی هستیم. نظر شما چیست؟ ما هنوز تا تشکیل آن زیرساختارها بسیار فاصله داریم. به نظر من تشکیل زیرساخت تا حدود زیادی شبیه شعار است و در گام اول بهتر است ما این مشکلات و موانعی را که سر راه پژوهشگران پدید آوردیم، کنار بزنیم و در گام دوم، مسئولان برای پژوهشگران ما مسئله‌ای را طرح کنند و از آنها بخواهند که این مسئله را حل کنند. پس در گام اول لازم نیست ساختارها را عوض کنیم، همین که مشکلات را از پیش‌پای پژوهشگران برداریم و امکانات بیشتری در اختیار آنها قرار دهیم، مهم‌تر است. علاوه بر این پرسش‌هایی را مطرح کنیم و از آنها بخواهیم که به این پرسش‌ها جواب دهند. اگر ما این گام‌های مهم اولیه را برداریم، در آینده نزدیک همکاری‌های علمی بین‌المللی هم آغاز می‌شود. برای آنکه یک مدیر علمی موفق پدید آید یا توانایی‌های او شکوفا شود، لازم است که همکاری‌های علمی شکل بگیرد و مسئولان هم از این همکاری‌ها حمایت کنند. آقای «فیروز نادری» هم فردی بود که توانایی انجام کارهای بزرگ را داشت، اما به سازمانی وارد شد که توانایی‌های افراد را کشف و از آنها حمایت کرد تا توانایی‌شان شکوفا شود. ولی متأسفانه ما نه همکاری بین‌المللی چشمگیری داریم و نه وضعیتی را فراهم کردیم که افراد توانایی‌شان را برای مدیریت این همکاری‌های علمی نشان دهند. پس مسئله مهم این نیست که ساختارها را تغییر دهیم، بلکه نکته مهم، اشراف روی مسائل و فراهم‌کردن امکانات برای حل آن مسائل است. برخی می‌گویند بازده پژوهش‌های دانشگاهی ما کم است و افزایش این بازدهی، نیازمند اقدام‌های فوری است. به نظر شما چه اقدام‌های فوری‌ای در این زمینه باید انجام داد؟ من اصلا این ادعا را قبول ندارم که بازده فعالیت‌های پژوهشی ما کم است. ما اول باید مقیاس‌ها و ملاک‌های بازده پژوهشی را تعریف کنیم و بعد با مقایسه وضعیت جاری با وضعیت مطلوب، نتیجه بگیریم وضعیت پژوهش ما خوب است یا بد. مگر تاکنون معیار و مقیاسی برای پژوهش ارائه کرده‌ایم که اکنون مدعی شویم بازده پژوهش مطلوب نیست؟ مثل این است که کسی بدون اطلاع از وضعیت جاری اقتصادی و وضعیت مطلوب و آرمانی، ادعا کند وضعیت اقتصادی ما بد است. در این صورت از او می‌پرسند این ارزیابی براساس کدام ملاک‌ها و معیارها صورت گرفته است؟ پس بهتر است از این حرف‌های شعاری دست برداریم و واقع‌بین‌تر باشیم. پیشنهاد خود شما برای بهترشدن وضعیت جاری چیست؟ برای بهترشدن وضعیت جاری می‌توان پیشنهاد کرد کارشناسان پژوهشی ما با یکدیگر و با مسئولان و سیاست‌مداران صحبت کنند و مشکلات را دریابند و در همین گفت‌وگوها، راه‌حلی برای مشکلات موجود ارائه دهند. از طرف دیگر، لازم است بخش سیاسی کشور هم آمادگی خود را برای تعامل با نهادهای علمی و پژوهشی کشور اعلام کند. علاوه بر این، لازم است بخش سیاسی کشور انتظارات خودش را بیان کند تا درنهایت بتوان به راه‌حل مطلوبی رسید. من اکنون در صدد این نیستم بگویم مقصر این وضعیت کیست، بلکه تأکید می‌کنم ما در فرایند توسعه به مرحله‌ای رسیده‌ایم که چنین پرسش‌هایی برای ما مطرح می‌شود، این در حالی است که تا چند دهه گذشته اصلا چنین پرسش‌هایی برای ما مطرح نبود. پژوهشگران کشور ما آن‌قدر هوشمند هستند که بتوانند پاسخ چنین پرسش‌هایی را پیدا کنند. اما باز هم تأکید می‌کنم یافتن پاسخ این پرسش‌ها در گرو همکاری دو طرف یعنی پژوهشگران و نهادهای علمی با سیاست‌مداران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.