چرا نخبگان جوان مهاجرت میکنند؟
مهاجرت بهعنوان تجربهای از مصرف مکان و فضا، راهحلی برای پرکردن فرصتهای زندگی و رفتاری رایج در میان طیفی از نخبگان جوان است که با انتخاب آن، به دنبال ارتقای سرمایههای فرهنگی و انسانی خویش و حفظ تمایز خویش هستند. محمدسعید ذکایی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامهطباطبایی، در پژوهشی کیفی که درباره «جوانان، جهانیشدن و مهاجرتهای بینالمللی در میان نخبگان جوان» انجام داده، به تأثیر آشکار فرایندهای جهانیشدن و ارزشهای جهانوطنی بر گرایشها و ارزشهای این گروه از جوانان پرداخته که نتایج آن در فصلنامه علمی- پژوهشی «مجله جامعهشناسی ایران» منتشر شده است. در این پژوهش، برای به دستآوردن فهم عمیقتری از آنچه نخبگان جوان را ترغیب به مهاجرت میکند و شناسایی مکانیسمها و مراحلی که در این تصمیمگیری دخیلند، از رویکرد کیفی استفاده شده و اطلاعات جمعآوریشده براساس مصاحبه نیمهاستاندارد و مسئلهمحور به دست آمده است. مصاحبهشوندگان طیف متنوعی از 35 نخبه جوان را که در رشتهها، مقاطع و دانشگاههای مختلف شهر تهران مشغول به تحصیل بوده و فارغالتحصیل شدهاند، دربر میگرفته و متوسط سنی پاسخگویان 24 سال بوده است. این تحقیق مشخص کرد نخبگان جوان به طور فزایندهای خود را در محیطی مییابند که تصمیمگیری درباره مسیرهای زندگی حرفهای برعهده خود آنها گذاشته میشود و خود ناگریز از تصمیمگیری درباره مخاطرات موجود برای هر تصمیم هستند. بهعلاوه، این گروه در شرایطی قرار دارند که فشار از جانب همسالان و کسانی که برای آنها مرجع و «دیگران مهم» تلقی میشوند، نقشی قاطع و تعیینکننده مییابد. به عبارت دیگر، انتخابهای موجود و فرصتهای متنوع برای دانشجویان در کنار فضای هنجاری که در دانشگاه آنها را به رفتن ترغیب میکند، در مجموع بر رفتار مهاجرتی و هزینهها و پاداشهایی که با آن همراه است، تأثیر میگذارد. استفادهنکردن از این فرصتها، با توجه به روند غالب جهتگیری حرفهای دانشجویان، احتمالا از جانب خود آنها و دیگران کنش عقلانی تلقی نمیشود. بسیاری از پاسخگویان ذهنیت نسبتا روشنی از نوع احساس و تجربهای که با تحصیل در خارج از کشور همراه است، داشتند و خود را به لحاظ ذهنی (روانی) و عینی برای کنارآمدن با این مسائل آماده کرده بودند. ذخیرهکردن پول و انجامدادن کارهای اضافی (گاه غیرمرتبط با تخصص خود)، تقویت زبان، کسب اطلاعات راجع به شرایط زیستی و معشیتی اقامت در خارج و حتی پیشبینی همراهکردن یا همراهشدن با دوستان نزدیک برای بهرهمندی از حمایت عاطفی و روابط اجتماعی، از ابتکارات و تمهیداتی بوده که دانشجویان برای این هدف در نظر داشتند. ویژگی دیگری که بیشتر نخبگان جوان مورد مطالعه در این تحقیق در آن سهیم بودند، ظرفیت بیشتر برای پذیرش تغییر و تقبل خطر بود. برخی از جوانان مورد مطالعه رویآوردن به مهاجرت را نوعی چالش فردی و آزمایشی در زندگی محسوب میکنند. گرایشهای جهانوطنی، آزمایشکردن و تنظیم مجدد ترکیبات هویتی را برای افراد آسانتر میکند. نکته جالب در اینجاست که مطالعه انجامشده درباره جوانان ایرانی حاکی از آن است که جوانان ضمن حفظ عناصری از هویتهای خاصگرایانه مثل، تعلق به محله، محدودههای همسایگی، شهر محل تولد، همزمان تعلق خود را به جامعه جهانی ابراز میکنند. بهاینترتیب از وفاداریهای عمیق به هویت ملی یا سرزمینی درمیگذرند. تفکیک اجتماعی و بسط گرایشهای فردگرایانه، استقلال عمل و قدرت بیشتری به جوانان در حلقه کوچک خانواده و نیز اجتماع بزرگتر بخشیده است. مهاجرت جوانان را میتوان تا اندازهای با توجه به بسط دوره جوانی و میل جوانان به پرکردن این خلأ و فاصله روبهافزایش در دوره زندگی توضیح داد. در پاسخ به این سؤال که چه ویژگی و مزایایی را در خود میبینید که سکونت در غرب و تصمیم به مهاجرت را آسان میکند، جوانان نمونه طیفی از ویژگیها را مورد اشاره قرار دادند. مروری بر این خصوصیات بیانگر تأثیر غالب ارزشهای فردگرایانه و عاملیت قوی آنها در برابر شرایط و محدودیتهای ساختی است. آزاداندیشی، توانایی در برقراری ارتباطات، اعتمادبهنفس بالا، انعطافپذیری و تحمل سلیقهها و روحیات متفاوت، قدرت تطابق با شرایط متفاوت، پذیرش عناصر نو و غیرسنتی، تساهل، فردگرایی و تمرکز بر تواناییهای شخصی و داشتن انضباط فردی، ازجمله ویژگیهایی بوده که در این پژوهش به آن اشاره شده است. پرسش از امکان دخالت فرد برای رفع مشکلات و ناهنجاریهای اجتماعی، پاسخگویان این مطالعه را در برابر این سؤال اخلاقی قرار داد که ارزیابی آنها از حق جامعه نسبت به تواناییها و استعداد خویش چگونه است و رفتار مهاجرتی خود را از این حیث چگونه توجیه میکنند. نوعی دوسویگی در واکنش برخی پاسخگویان نسبت به این سؤال به چشم میخورد که سعی داشتند با توجهیات و استدلالهای خود، رفتار خود را موجه و منطقی جلوه دهند. این گروه ناهماواییشناختی حاصل از تعارض احساس و عمل (نیت به مهاجرت) را با موجه جلوهدادن گرایش خود برطرف میکردند. توجیهات پاسخگویان در طیفی قرار میگرفت که از تواضع و فروتنی کامل نسبت به تواناییهای خود و حق مطلق جامعه، تا وعده بازگشت و جبران خدمات دریافتی از جامعه کوچک و بزرگ و نیز بیتعهدی و نداشتن دغدغه به این مسئله نوسان داشت. تعریف افراد از کیفیت زندگی و استانداردهایی که برای یک زندگی خوب قائلند، تعیینکننده رضایت عینی و نیز نسبی آنها از زندگی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.