|

درون‌کاوی خشونت تصاویر سینمایی

کامل حسینی: از تارانتینو، کارگردان فیلم‌های وسترن و خشن نقل می‌کنند که گویا گفته است فیلم‌های جنگی و صحنه‌های پر از خشونت بر پیدایش و افزایش خشونت در افراد تأثیر منفی ندارد. امروزه بیشتر ما این ایده تارانتینو را منتفی می‌دانیم. گروهی از منتقدان، سینما را حامل عنصر مهمی به‌نام «سرگرمی» می‌دانند که تا حدودی سبب تمایز از دیگر هنرها می‌شود و دراین‌میان بیشتر فیلم‌های سینمایی با خلق تصاویر خشونت‌آمیز نیاز به سرگرمی افراد جامعه را برآورده می‌کنند و آگاهانه یا ناآگاهانه می‌توانند نقش یک عامل تلقین‌کننده در بروز خشونت یا پرهیز از خشونت را ایفا کنند. بنابراین در پس تصاویر خشونت‌آمیز سینمایی دو نوع خشونت اکران می‌شود: اول: خشونتی که حالتی احساسی و همچنین لوطی‌منشانه و قهرمان‌پرورانه دارد یا در اصطلاح اکشن (خشونت جهت هیجان و سرگرمی). محمد صنعتی، استاد روان‌کاوی که دستی در تحلیل روان‌کاوانه فیلم‌ها نیز دارد، در یک گفت‌وگو بیان کرده است که بعضی از فیلم‌های علی حاتمی به‌گونه‌ای هستند که در آنها اخلاق قلدری و لوطی‌بازاری و خشونت خیابانی و... آموزش و ترویج می‌شود. همچنین زمانی که از خشونت زیان‌بار فیلم‌ها سخن به میان می‌آید معمولا بیشتر فیلم‌هایی مدنظرند که خشونت‌ها را برای سرگرمی سینمایی و به شکلی مبتذل به نمایش می‌گذارند. دوم خشونتی که حالت پنهان دارند، خشونت‌هایی است که نه خشونت را به‌خاطر سرگرمی بلکه با انگیزه جلب توجه ما به جنبه‌های ددمنشانه زندگی انسان‌ها ساخته‌اند. سینمای خشونت نوع دوم می‌تواند مفید باشد برای درک رابطه دیالکتیکی بین تصاویر فیلم و دنیای واقعی و سرانجام زایش آنتی‌تزی کارآمد به‌نام حس شفقت و مهربانی و این شفقت و مهربانی سرانجام پلی باشد به‌سوی دنیای بهتر. البته ممکن است یک فیلم هرگونه تولید شود ناخواسته موجب خشونت در درون افراد شود اما گاهی نوعی شیوه اکران خشونت‌ها در فیلم بر میزان بازتولید خشونت تأثیرگذار است و در حالت کلی خشونت نوع دوم با توجه با نوع و هنر تولید فیلم‌سازان تأثیر آن بر بازتولید خشونت اگر نگوییم صفر است در حد ناچیز و بسیار اندک است. متأسفانه این گونه سینما به علت سبک خاص پیچیدگی و روان‌کاوانه‌بودن یا فلسفی‌بودن شاید چندان مورد استقبال عامه نباشد و بیشتر موردعلاقه قشر خاصی در جامعه باشد. این سینما معمولا در عرف مردم به نام سینمای روشنفکری معروف است. (شاید فیلم گل‌های جنگ ساخته ژانگ ییمو یا فیلم بازگشته به کارگردانی ایناریتو با صحنه‌های خشونت‌آمیز و بی‌رحمی مثال موفقی باشند). این‌گونه فیلم‌ها گرچه دارای سکانس‌های خشن فراوانی هستند اما طرح تصویر و هنر نمایش آنها شاید به طرزی استادانه می‌توانند وارد ناخودآگاه ما شوند و دنیای خشونت را محکوم می‌کنند و آنگاه از طریق زیرسؤال‌بردن و برجسته‌کردن مسائل و دغدغه‌های انسانی آدم‌ها را به حیاتی آراسته با صفاتی چون نوع‌دوستی و مهربانی آن‌هم در دوران جنگ و موج خشونت فرامی‌خوانند. بعضی از منتقدان معتقدند که در سینمای آلفرد هیچکاک و دیوید لینچ با وجود صحنه‌های خشن و بی‌رحمانه‌ای که اتفاق می‌افتند اما می‌توانند نقش برعکس ایفا کنند و در صورت تعمق در آنها دغدغه‌های انسانی ما بیشتر می‌شوند. اکنون یک پرسش تأمل‌برانگیز سر راه سبز می‌شود: با کدامین معیار می‌توان گفت که یک فیلم کدام‌یک از دو نوع خشونت را در خود گنجانده است؟ این پرسش همیشه دغدغه منتقدان و حتی جامعه‌شناسان و روان‌شناسان بوده است و شاید به‌جرئت می‌توان گفت از همین زاویه خشونت‌آمیزبودن یا نبودن به یک فیلم و اثربخشی آن توجه نکرده‌اند. شاید نتوان معیار جامع و مانع را تعریف کرد اما به نظر می‌رسد شیوه اکران رویدادها و ساختار روایت فیلم بتواند تا اندازه‌ای مؤثر باشد. در اینجا ذکر یک مثال شاید بتواند غرض نگارنده را بهتر روشن کند. فیلمی را در نظر بگیرید که در آن قهرمان اصلی فیلم سرانجام به‌تنهایی یکه‌تازی می‌کند تا قاتلان پدرش را با طرز فجیعی به سزای اعمالشان برساند و سرانجام موفق هم می‌شود و خط داستان فیلم همین‌جا تمام می‌شود و دل تماشاگر در اثر موفقیت انتقام کاراکتر از قاتلان هم راضی می‌شود... فیلم دیگری را در نظر بگیرید که در آن کاراکتر در عین اینکه موفق می‌شود که خشونت قاتلان را با خون پاسخ دهد اما در پایان از طریق سکانسی موفق می‌فهمیم که او از انتقام پشیمان است یا حداقل نوعی غم و اندوه را در چهره کاراکتر می‌بینیم تو گویی جواب خون با خون و آن‌هم خودسرانه و بدون مراجعه به قانون کاری سنگین است. اکنون یک‌بار دیگر اثربخشی هر دو فیلم را به یاد بیاوریم. اگرچه در هر دو فیلم خشونت اکران می‌شود اما آیا اثرگذاری آن دو با هم متفاوت است؟ با اندکی تأمل می‌فهمیم پاسخ تا حدودی منفی است. بنابر قدرت خلاقیت و هنرمندانه فیلم‌ساز گاهی نوع خشونت و میزان تأثیرگذاری و غرض نمایش آن خشونت‌ها را تعیین می‌کند و چه‌بسا بیشتر اوقات نمی‌توان برای شیوه ارائه آنها الگوی همیشگی و معیاری ثابت تعیین کرد بلکه بسته به شرایط و متغیرها، عوامل سازنده فیلم از راه نفوذ به درون خودآگاهی و ناخودآگاهی مخاطب و با سیر در دنیای انفس و تخیلات انسان سرانجام خود تماشاگران تا حدودی پی می‌برند که آیا خشونت اکران‌شده در آن فیلم، خشونت را می‌زاید یا می‌زداید و این نوعی تأثیر بر ادراک و شهود مخاطبان است که تنها کارگردانان موفق و هنرمندان اصیل می‌توانند با بهره‌گیری از آن تماشاگران را گاهی به تماشای دنیاهای خشن و خونین ببرند اما بدون اینکه کسوت درون مخاطب هم در این سفر، خونین شود و این یعنی تجلی شگفت‌انگیز و موفقیت‌آمیز هنر سازندگان فیلم بر دنیای ذهن و روان ما.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.