کشف شورابههای فصلی مریخ
حل معمایی از قرن نوزدهم
احسان سنایی
104 سال پيش، نشریه نیویورکتایمز، در شماره چهارم شهریور 1290 خود (27 آگوست 1911)، به استناد تازهترین رصدهای «پرسیوال لاول» (ریاضیدان، اخترشناس و تاجر صاحبنام آمریکایی)، با تیتر بزرگي نوشت: «مریخیها ظرف دو سال، دو آبراه جدید و عظیم احداث کردهاند» و از کشف بزرگی در سیاره مریخ خبر داد كه امروزه براي ما بسيار عجیب است. از آن زمان تا انتشار تیتر وبسایت نیویورکتایمز در روز دوشنبه، ششم مهر 1394 («تأیید ناسا مبنی بر نشانههای جریان آب در مریخ: نواحی دنج احتمالی برای حیات»)، سطح توقع دانشمندان از بضاعت زیستی سیاره سرخ، پایین و پایینتر آمده است، اما فقط در امتداد همین عقبه حتی ناامیدکننده هم میتوان به اهمیت کشف نشانههای جریان آب در مریخ پی برد. در واقع اعلام هر خبری مبنی بر کشف حیات در این سیاره، قبل از آنکه به معمای وجود «آب جاری» در آن پاسخ گفته شود، امکانپذیر نبود.
آبراهههای مریخی: از مناقشهای تاریخی تا معمای زمینشناختی اصطلاح «آبراهههای مریخی» (Martian canals)، مدتها قبل از آنکه اصلا کاوشگری رهسپار این سیاره شود، به محلی برای مناقشه دانشمندان بدل شده بود. در سال1877 بود که اخترشناس ایتالیایی «جیووانی اسکیاپارلی»، از طریق رصدهایی که با یک تلسکوپ بازتابی نهچندان بزرگ از مریخ صورت میداد، به عوارض باریک و بلندی بر قرص سرخفام این سیاره پی برد که از نظر وی، «آبراه»هایی بودند «با قابلیت توزیع آب بر سطح خشک این سیاره». با انگیزه پیگیری همین رصدها هم بود که 17 سال بعد، «پرسیوال لاول» اقدام به احداث رصدخانه بزرگی در شهر فلاگستاف آریزونا کرد و سه کتاب را هم از آن پس دراینباره به رشته تحریر درآورد: «مریخ» (1895)، «مریخ و آبراههایش» (1906) و «مریخ، چونان منزلگاه حیات» (1908). در گزارش پیشگفته از شماره 27 آگوست 1911 نشریه نیویورکتایمز (مبنی بر کشف «دو آبراه جدید و عظیم» در مریخ)، اطمینان به وجود حیات مریخی چنان پررنگ جلوه داده شده بود که در فرازی از همین گزارش میخوانیم: «... اگرچه نیک میدانیم از آنجاکه جرم این سیاره کمی کمتر از یکنهم جرم زمین است، پس سنگی که در اینجا یکصد پوند [45 کیلوگرم] وزن دارد، در آنجا فقط 28پوند [17 کیلوگرم] وزن خواهد داشت و بنابراین عملیات عمرانی [در آنجا] دشواری کمتری دارد، اما سخت است تصور اینکه ساکنان مریخ قادر به انجام چنین اقدام خطیری در زمان کوتاه دو سال بوده باشند». دیری نگذشت که مشاهدات «لاول» با تیغ تیز منتقدان مواجه شد. «آلفرد راسل والاس»، طبیعیدان بریتانیایی در سال1907 کتابی را منتشر کرد با عنوان «آیا مریخ پذیرای حیات است؟/ ارزیابیای انتقادی از کتاب «مریخ و آبراههایش» به قلم پروفسور پرسیوال لاول، به انضمام یک توضیح جایگزین». پاسخ مطول و پرجزئیات «والاس»، تلاشی برای صورتبندی سمت مخالف طیف خوشبینیها به وجود حیات در مریخ بود. او مدعی شد دما و فشار هوا در سطح این سیاره بسيار پایینتر از برآورد «لاول» و کمتر از آن چیزی است که به آب مایع امكان ثبات طولانیمدت را در سطح آن بدهد؛ به علاوه، در طیفسنجیهای دانشمندان تا به آن مقطع نیز ردی از وجود بخار آب در جو این سیاره پيدا نشده بود. «والاس» بر همین مبنا، کتاب خود را با این جملات به پایان برد: «... نتیجه حاصل از این سه دلیل مستقل که یکدیگر را با کیفیتی چندبرابر کیفیت نسبی هرکدام تقویت میکنند، اجتنابناپذیر است؛ اینکه حیات جانوری، بهویژه در اَشکال پیچیدهترش، نمیتواند بر این سیاره وجود داشته باشد؛ بنابراین، مریخ نهفقط میزبان موجودات هوشمندی از آن دست که آقای لاول ادعا میکند نیست، بلکه مطلقا زیستناپذیر است». اولین تصاویر ارسالی از نخستین ملاقات نزدیک بشر با مریخ در جولای 1965، که با گذر کاوشگر مارینر-4 از نزدیکی این سیاره رقم خورد، حق را به «والاس» میداد: مریخ سیارهای مطلقا زیستناپذیر و پوشیده از دشتهای متروک وسیع و دهانههای شهابسنگی است و به احتمال زیاد آنچه را که تا به آن مقطع «آبراههای مریخی» خوانده میشده، یا باید حاصل خطاهای اپتیکی تلسکوپهای نهچنداندقیق اواخر قرن 19به حساب آورد یا همان درهها و دشتهای مریخ از دید چنین تلسکوپهایی، اما ملاقات ناامیدکننده کاوشگر مارینر-4 با مریخ، نه فقط عطش جستوجو پی آب و حیات را در این سیاره فروننشاند، بلکه به بازتعریف انگیزههای این جستوجو، از رهگذر طرح پرسشهایی بهمراتب دقیق و مصداقیتر منجر شد. این پرسشها رفتهرفته به اهداف مستقل و متعدد کاروانی از کاوشگرهای پیشرفته شکل دادند. در ادامه مروری گذرا بر دستاوردهای کلیدیشان تا پیش از حل معمای «وجود آب جاری در مریخ» خواهیم داشت. 44 سال جستوجوی بیوقفه «آب جاری» در مریخ )2015-1971( مدارگرد «مارینر- 9» (1972-1971) نخستین شواهد قطعی حاکی از وجود بسترهای خشک رودخانهای، درههای آبکَند، فرسایش و رسوبات آبی، جبهههای هوایی، مه و... در مریخ را بالطبع اولین کاوشگری صورت داد که موفق شد در مداری به گرد این سیاره مستقر شود و بدینوسیله فرصت کافی برای رصد عوارض متنوع جغرافیایی و تحولات اقلیمی آن را به دست آورَد: کاوشگر مارینر- 9 که در مأموریت یکسالهاش از نوامبر 1971 تا اکتبر 1972، هفتهزار و 329 عکس نمای نزدیک از سطح سیاره سرخ را به زمین مخابره کرد. برنامه «وایکینگ» (1982-1975) کشف بقایای شاخابههای گسترده در نیمکره جنوبی مریخ (که چه بسا حاکی از بارش سیلآسای باران در گذشته این سیاره باشند)، برخی دهانههای نامتعارف شهابسنگی (که گویی شهابسنگ مربوطه به یک سطح باتلاقی خورده بود) و همچنین شیارهای آبکَند غولآسایی که پدیدآمدنشان مستلزم عبور جریانات سیلابی سهمگینی با شدت 10 هزار برابر رودخانه میسیسیپی بود، شاخصترین یافتههای مدارگردهای وایکینگ در حد فاصل سالیان 1975 تا 1980 بودند. همچنین برآوردهای شیمیایی سطحنشینهای وایکینگ 1 و 2 (که قلمدوش مدارگردهای وایکینگ 1 و 2، به مریخ اعزام شده بودند)، حکایت از این داشت که خاک مریخ، روزگاری یا در معرض جریان موقت آب یا دائما پوشیده از آب بوده است. مدارگرد «نقشهبردار سراسر مریخ» (MGS) (2007-1996) این مدارگرد با مزیت بهرهمندی از ابزاری موسوم به «طیفسنج تابش گرمایی»، قادر بود کانیهای سازنده سطح مریخ را از مدار این سیاره شناسایی کند و درنهایت هم موفق شد مقادیر درخور توجهی کانی اُلیوین را در سازندی موسوم به «گودالههای نیلی» در عرضهای شمالی این سیاره تشخیص دهد. کشف این مقدار اليوین، گواه روشنی دال بر خشکی طولانیمدت بخشهایی از مریخ است. با وجود این، همین مدارگرد همچنین شواهدی را دال بر جریان احتمالی آب در گذشته، واقع در عرضهای شمالی سیاره هم یافته بود. سطحنشین «رهیاب مریخ» (جولای تا آگوست 1997) اگرچه دادههای هواسنجی سطحنشین «رهیاب مریخ» از محل فرودش (در مجاورت استوای مریخ)، آمار ناامیدکنندهای دال بر این حاصل کرد که فشار هوا و حداکثر دمای حتی نواحی استوایی سیاره هم کفاف پشتیبانی از جریان آب را در سطح آن نمیدهد، اما مشاهدات زمینشناختی این کاوشگر همچنان بر حجم شواهد پشتیبان این فرض قدیمی افزود که روزگاری آب مایع بر سطح این سیاره جریان داشته است: چیدمان اکثر قلوهسنگهای ناحیه به نحوی بود که گویی جریان شدیدی از آب آنها را به خط کرده است و همچنین شکل برخی از آنها هم حالتی نرم و تراشخورده داشت. بستر جابهجا لُخت و مسطح پیرامون ناحیه فرود کاوشگر هم میتوانسته حاصل رسوبگذاریهای مستمر باشد. مدارگرد «اودیسه مریخ» (2001 تا به امروز) این مدارگرد کهنهکار با بهرهمندی از ابزار منحصربهفرد «طیفسنج پرتو گاما» (و بنابراین قابلیت جانمایی عنصر هیدروژن تا عمق حداکثر یک متری خاک مریخ)، اطلاعات مهمی درباره پیشینه آب در این سیاره در اختیار سیارهشناسان گذاشت. محاسبات اودیسه حکایت از این داشت که در حد فاصل عرضهای 55 درجه (جنوبی و شمالی) تا قطبین مریخ، سهم چشمگیری از خاک سطح سیاره به یخآب اختصاص دارد (حدود 500 گرم یخآب به ازای هر کیلوگرم خاک)؛ حالآنکه این سهم در نواحی نزدیک به استوا به تنها دو تا 10 درصد ظرفیت خاک کاهش مییابد. همین مشاهدات، همچنین حکایت از این داشت که لایههای سطحی نیمکره جنوبی مریخ، ساختاری لایهگذاریشده دارد و احتمالا روزگاری میزبان مقادیر درخور توجهی آب ساکن (مانند یک دریا) بوده است. جستوجوهای موضعی اودیسه در بستر فلسمانند برخی آبراههای مریخ هم از وجود یخچالهای خفتهای در زیر این نواحی خبر میداد. در عکسهای نور مرئی و مادون قرمز اودیسه از عوارض جغرافیایی مریخ هم علاوه بر آن سطوح آبکَند و فرسایشیافتهای که در آرشیو تصویری سایر مدارگردها هم به چشم میخورد، حتی میشد دلتای برخی رودهای خشکیده را هم تشخیص داد. مریخنوردهای «اسپیریت» و «آپورچیونیتی» (2004 تا به امروز) مأموریت این دوقلوهای جانسخت مریخی، از همان ابتدا جستوجو پی نشانههای زمینشناختیِ جریانات دیرینه آب در سطح این سیاره بوده و هست. «اسپیریت» در بستر هماینک خشکیده دریاچهای فرود آمد که بعدا مشخص شد با لایهای از گدازههای آتشفشانی پوشیده شده است و «آپورچیونیتی» هم در آن سوی سیاره در منطقهای موسوم به «فلات نصفالنهار» فرود آمد که طبق مشاهدات مدارگرد اودیسه، خاکش حاوی مقادیر درخور توجهی کانی هِماتیت است؛ ترکیبی آهنی که غالبا در حضور آب شکل میگیرد. مأموریت «اسپیریت» در ابتدا با موفقیت چندانی همراه نبود تا اینکه در دسامبر 2007 و به یُمن بروز یک نقص فنی در یکی از چرخهای مریخنورد، خاک سفیدرنگی در شیار ناشی از یدککشیدن چرخ معیوب آن بر زمین مشاهده شد: مقادیری سیلیس که یا میتوانسته بقایای رسوبگذاری در چشمههای احتمالی آب گرم در گذشته مریخ باشد یا حاصل نشت بخارات اسیدی از درز سنگهایی که رفتهرفته به کانیهای سازندهشان (ازجمله سیلیس) تجزیه میشدهاند. همچنین مشاهدات طیفنگار پرتو گامای مستقر بر «اسپیریت»، حاکی از وجود کانی گوتیت در برخی سنگهای پیرامون منطقه بود که تنها در حضور آب شکل میگیرد. از طرف دیگر، مریخنورد «آپورچیونیتی» به محض شروع مأموریت خود، شواهد درخشانی را در پشتیبانی از وجود آب در گذشته فلات نصفالنهار پیدا کرد؛ سنگهای لایهگذاریشده و تجمعات حبابمانند کانی هماتیت. مشاهدات چینهشناختی از دیوارهای واقع در گودال شهابسنگی «اِندورانس» هم در همان نزدیکی نشان میداد که الگوی ظاهری سنگهای سازنده این عارضه، محصول عبور مستمر لایه کمعمقی از آب بوده است. بااینهمه، بخش اعظم کشفیات «آپورچیونیتی» را نشانههای درخور توجهی از حضور اسید سولفوریک در خاک مریخ شکل میداد که ترکیب شیمیایی مهلکی برای حیات محسوب میشود، اما در می 2013 بود که خبر کشف رسوبات رُسی در مشاهدات این مریخنورد، به پادزهری برای آن یافتههای سابق بدل شد؛ چراکه رسوبات رُسی غالبا در نواحی مرطوب و با اسیدیته خنثی تشکیل میشوند. «مدارگرد تجسسی مریخ» (MRO) (2006 تا به امروز) دوربین اصلی ماهواره MRO (با عنوان HiRISE)، با رزولوشنی منحصربهفرد، تاکنون كاملترین طیف شواهد زمینشناختی موجود در پشتیبانی از جریانات کهن آب مریخی را به زمین مخابره کرده است؛ ازجمله حتی شواهدی مبنی بر چشمههای هماینک خشکیده آب گرم در بلندیهای نیمکره جنوبی سیاره. نقشهبرداریهای MRO در مدت 9سال مأموریتش، همچنین از وجود گوشتهای نازک از جنس مخلوط یخآب و غبار هم پرده برداشت که سطح بخش اعظمی از مریخ را پوشانده است. احتمال میرود سازوکار تشکیل این گوشته، ارتباط تنگاتنگی با تحولات فصلی کلاهکهای قطبی مریخ داشته باشد: قبض و بسط درازمدت مدار سیاره، در کنار افتوخیزهای انحراف محور چرخشی آن در هزاران سال، با دگرگونیهای اقلیمی چشمگیر و به تبع آن تحولات گستردهای در توزیع یخآب مریخی همراه است. در مقاطع اقلیمی مشخصی که دمای متوسط قطبین مریخ افزایش مییابد، بخار آب موجود در پوشش یخی این نواحی قطبی (متشکل از یخ مواد ديگر مانند یخ کربندیاکسید) تصعید و به جو سیاره وارد میشود. این بخار آب سپس بر غبار پراکنده در آسمان عرضهای پایینتر سیاره چگالش مییابد و همانجا به هیأت برف فرومیبارد و عاقبت در غبار پراکنده بر سطح سیاره نفوذ میکند (چراکه وزن متوسط دانههای برف، از وزن متوسط غبار سطح مریخ بیشتر است). سپس غشای فوقانی تودههای فروباریده برف مجددا تصعید میشود و سر آخر فقط هسته غبارین این دانهبرفها باقی میماند و به عایقی برای لایههای زیرسطحی برف بدل میشود. همین چرخه اقلیمی، بهتدریج منجر به تقویت گوشته زیرسطحی یخ در این سیاره شده است. سطحنشین «فینیکس» (می تا نوامبر 2008) «فینیکس» اولین تلاش سیارهشناسان برای تجزیه و تحلیل همان گوشته یخی زیرسطحی مریخ بود. خاکبرداریهای صورتگرفته با بازوی رباتیک کاوشگر، به رونمایی تودهای از کریستالهای سفیدرنگی در زیر خاک سرخفام آن نواحی سرد مریخ انجامید که میتوانستند از جنس یخ خشک (یا همان کربندیاکسید منجمد) هم باشند. اما سرعت فوقالعاده پایینتر تصعید این تودهکریستالها در مقایسه با یخ خشک (که درنهایت در چهارمین روز از پی خاکبرداریهای «فینیکس» رخ داد)، گمانهزنیها مبنیبر یخآببودن این پوشش را هم تقویت کرد و چندی نگذشت که طیفسنج، جرمی مستقر بر مریخنشین نیز این گمانه را به تأیید قطعی رساند؛ این نخستین تماس مستقیم بشر با آب بر سطح مریخ بود، اگرچه آب منجمد. «فینیکس» در مدت نسبتا کوتاه مأموریت خود همچنین موفق به کشف مقادیری پرکلرات نیز در خاک آن منطقه شد؛ ترکیب شیمیایی حائز اهمیتی که مانند نمک، در صورت آمیزش با آب میتواند نقطه انجماد آن را تا حد درخور توجهی کاهش بدهد. دشت مسطح پیرامون منطقه فرود «فینیکس»، پوشیده از عوارض چندضلعیای با قطر دو تا سه متر و محصور در فرورفتگیهایی با عمق 20 تا 50 سانتیمتر بود. این اشکال نامنتظم، حاصل قبض و بسط گوشته زیرسطحی یخ در جریان تحولات فصلی سیاره و تغییرات چشمگیر دما در آن منطقهاند. مشاهدات میکروسکوپی کاوشگر، از وجود ذراتی مدور و مسطح در ساختار خاک این منطقه نیز حکایت داشت که میتوانند نشانهای بر ماهیت رُسی خاکش باشند. «فینیکس» همچنین برای نخستینبار شواهد مستقیمی از بارش برف را در آسمان مریخ ثبت کرد؛ بارش از جانب ابرهایی رخ میداد که در لایههایی از جو سیاره با دمای متوسط منفی 65 درجه سلسیوس شناور بودند که همین نشان میداد این ابرها از جنس یخآب هستند؛ چراکه ابرهای متشکل از یخ خشک اصلا در لایههایی از جو با دمای پایینتر از منفی 120 سلسیوس تشکیل نمیشوند. مریخنورد «کیوریاسیتی» (2012 تا به امروز) تشخیص نهشتههایی از جنس کنگلومرا در مخروطافکنهای در مجاورت دیواره گودال «گیل» (Gale، محل فرود مریخنورد)، از همان ابتدا تردیدها به فرض جریان گسترده آب در گذشته این منطقه را بهکلی زدود. در همین بین، آزمایشگاه پیشرفته مستقر بر مریخنورد «کیوریاسیتی» موفق به تشخیص نه فقط مولکولهای آب، گوگرد و کلر، بلکه ترکیبات حاصل از فرایندهای آبپوشی (نظیر سولفات کلسیم آبدار) نیز در ساختار خاک منطقه شد. کشف مقادیری نمک پرکلرات از همان نوعی که کاوشگر «فینیکس» هم در دایره قطبی شمال مریخ تشخیص داده بود (اینبار در نزدیکی استوای سیاره)، از این تشخیصِ دیگر «کیوریاسیتی» مبنایی برای این استنتاج جسورانه ساخت که میتوان انتظار یک توزیع سراسری از نمکهای پرکلرات را در کل سطح سیاره داشت؛ فرضی که در صورت تأیید، میتواند از جهاتی بسیار امیدوارکننده باشد؛ چراکه بر احتمال وجود آب جاری موقت بر مناطقی از سطح این سیاره صحه خواهد گذاشت. به موازات این تجزیه و تحلیلهای شیمیایی، ابزار نوتروننگار مستقر بر «کیوریاسیتی» هم از طریق یک تحلیل فیزیکی نشان داد خاک تشکیلدهنده مسیر حرکت مریخنورد از محل فرود تا 11 کیلومتری آن منطقه، تا عمق 60 سانتیمتریاش حاوی حداکثر چهار درصد آب است. دیری نگذشت که در امتداد همین مسیر، شواهدی از وجود یک دریاچه خشکیده آب شیرین در نواحی مرکزی گودال گیل هم به دست آمد. از طرفی تحلیل دادههای هواسنجی «کیوریاسیتی» هم در مدت دوساله مأموریتش تاکنون، حکایت از آن دارد که شبهنگام، غشاهای نازکی از آب مایع در پنج سانتیمتر فوقانی عمق خاک مریخ ایجاد میشود. گزارش این یافته در آوریل 2015، یعنی فقط چند ماه پیش از اعلام خبر کشف جریانات فصلی آب مایع بر سطح سیاره سرخ، تلویحا حاکی از آن است که تحقیقات نیمقرن گذشته در مریخ تا چه حد با خط مشی تعریفشده برای ناوگان کاوشگرهای مریخی همراستاست؛ کاوشگرهایی که به موازات ارتقای گامبهگام راهبردهای مستقلی که برای اکتشاف دنبال میکنند، درنهایت قادر به برآوردن سطح کافیای از دقت علمی برای انجام کشف بزرگی شدند که دیگر اجتنابناپذیر شده بود: کشف آب جاری در مریخ. تبارشناسی یک کشف تاریخی از خیل پدیدههایی که ماهواره MRO موفق شد از پی نقشهبرداریهای بلندمدت خود عاقبت در سال 2011 بر سطح مریخ تشخیص بدهد، عوارضی بود موسوم به «شیبرگههای تکرارشونده» (Recurring Slope Lineae) یا بهاختصار RSL؛ رگههای تیرهرنگ و نسبتا باریکی (به عرض نیم متر تا پنج متر) که در فصول گرم مریخ بر دیواره سطوح شیبداری با زوایای 25 تا 40 درجه در عرضهای 48 تا 32 درجه جنوبی ظاهر میشدند و سپس در فصول سرد هم از میان میرفتند. حداکثر دمای ثبتشده در محل مشاهده این عوارض موقتی، در حدود 250 تا 300 کلوین (معادل منفی 23 تا مثبت 13 درجه سلسیوس) بود. از قویترین فرضیاتی که راجع به ماهیت RSLها مطرح میشد، جریاناتی از شورابه بود، اما تاکنون نشانهای که چنین فرضی را مستقلا به تأیید تجربی برساند، در اختیار دانشمندان نبود. اما مشاهدات پیگیر RSLها از طریق طیفنگار CRISM، مستقر بر ماهواره MRO در ماههای گذشته به این کشف تعیینکننده منجر شد که وقتی RSLها در عریضترین وضعیت خود به سر میبرند، همچنین میتوان مقادیری پرکلرات هیدراته را هم در بسترشان تشخیص داد؛ حال آنکه در سایر مواقع سال، هیچ نشانهای از این ترکیبات را نمیتوان در مواضع یادشده یافت. وجه تمایز پرکلراتهای یافتشده با ابزار CRISM با نمونههای مشابه یافتشده در دادههای ارسالی از سطحنشینهای «فینیکس» و «کیوریاسیتی»، هیدراتهبودن آنهاست؛ بدینمعنا که در حضور مستقیم آب ایجاد شدهاند. همگرایی این دو طیف مستقل از شواهد شیمیایی و زمینشناختی در دادههای ماهواره MRO، دیگر شکی را در صحت این فرض جسورانه دانشمندان باقی نگذاشت که RSLها، همان جریانات فصلی شورابه در مریخاند. با وجود اهمیت این کشف تاریخی، هنوز از منشأ این شورابهها نمیتوان با قطعیت چندانی سخن گفت. برخی معتقدند این آب از همان غشای زیرسطحی یخ نشئت میگیرد، اما چنین فرضی با توجه به محل کشف (حوالی استوای سیاره)، فرضی بعید به نظر میرسد. حالت محتملتر دیگری که میتوان تصور کرد، این است که منشأ جوی این آب، از پی تبخیر یخهای سطحی سیاره ضمن فصول گرم و ورودشان به جو مریخ است، اما اینکه آیا جو مریخ ظرفیت کافی برای جذب چنین رطوبتی را دارد، هنوز مشخص نیست. آنچه هماینک بهیقین میدانیم این است که RSLها میتوانند از جذابترین نقاط این سیاره برای اعزام مریخنشینهای نسل آتی و پاسخ به پرسشهای متعددی باشند که از پی کشف ماهیتشان مطرح شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.