خودتعاملی آرتیست در تئاتر
ستاره جاوید
هرچه تئاتر ایران بیشتر به سوی طمطراق، زرقوبرق و نادیدهگرفتن محتوا روی میآورد به موازات آن، تئاتر در نقطهای دیگر از جهان، به سوی سادگی، بیآلایشبودن و برجستهکردن محتوا با استفاده از تکنیکهای نوین و نوظهور و شناختشناسی مخاطب و زبان بدن بازیگران در حرکت است. هدف از نگارش این سطور قضاوت درباره هیچیک نیست! فقط نگاهی مقایسهای است به مدیومی که با زبان بدن، صدای کلام، کلمات متن و مؤلفههای اجرا میکوشد مفهومی انتزاعی، انسانی، دراماتیک، اجتماعی، طنز یا هر رسالتی را که متن نمایشنامه برعهده دارد به مخاطب منتقل کند.
پرسش اصلی از اینجا آغاز میشود که اساسا جایگاه فیزیک و بدن در تئاتر معاصر کجاست؟ چرا بازیگران ایرانی- چه در مدیوم تئاتر و چه در مدیوم تصویر- با فیزیک و بدن خود راحت نیستند؟ چرا بسیاری از بازیگران ایرانی، راحتی و «خودتعاملی» (Self-Interaction) را که باید با بدن خودشان داشته باشند، ندارند و چرا این حالت نمایشیگونه و تصنعیبودن حرکتها و اطوارها و اداها را در بازیگران خارجی و دستکم در آن تعداد تاپ بازیگری که در جشنوارههای داخلی به ایران میآیند و ما میتوانیم از نزدیک زیر ذرهبین بگیریم، نمیبینیم. این نکته، ریشه در نوع نگاهی دارد که به تمرینها و ارتباط بازیگر با بدنش معطوف است. خودتعاملی و ارتباط دوسویه با خود در هر هنری بهویژه در مدیوم هنری تئاتر که ارتباط تنگاتنگ با بدن بازیگر دارد، اهمیت بسیار کلیدی پیدا میکند. با فعالان این رشته که شروع به گفتوگو کنید، متوجه میشوید تصور همه آنها از بدن و بازیگر، یکسری تمرینهای (Warm Up) تکراری و کلیشهای است که برای آمادهشدن در هر اجرایی معمولا از آنها خواسته میشود که این تمرینها را انجام دهند و به اصطلاح بدنشان را برای حضور در بازی آماده کنند و لباس تمرین بپوشند. اشل وحشتناکتر آن، ارائه تمرینهای بیان و دیافراگم است که در بیشتر موارد در نمونه تمرینهایی که برای تقویت بیان بازیگر ارائه شده است، حنجره فرد آسیب دیده و تمام تصورات بازیگران جوان- چه زن و چه مرد - از بیان، بهنوعی دستیابی به صدایی باس - بمگونه- و ضخیم و دورگه محدود میشود. هستند کسانی که تئاتر حرفهای را دنبال میکنند و به دلیل تمرینهای اشتباه تقویت بیان، تارهای صوتی آسیبدیدهای برایشان باقی مانده و دیگر قابلیت ترمیم بافت و تارهای صوتی را از دست دادهاند. در تمرینهای سنتی - سنت در اینجا مفهوم کلیشه و تکرار و غیرمدرن را میدهد نه سنت در معنای عرف و رایج آن - تئاترال ایران معمولا تأکید بر طراحی صحنه، طراحی استیج، طراحی میزانسن و در کلیشهایترین حالت آن، اتودهای بازیگران از روی اشل واقعی موجود آن مطرح است. مثلا بیشتر بازیگران این روزها میکوشند برای اینکه به نقش خود نزدیک شوند، مدتی را با فرد واقعی بیرونی آن پرسوناژ زندگی کنند و درنهایت بهاصطلاح خودشان در قالب نقش فروبروند. دراینمیان یک نکته اساسی و مهم را فراموش میکنند و آن «زبان بدن» شخصی خودشان در تعامل با خود است. وقتی شما بدنتان را برای تعامل با تکتک اجزای صحنه دعوت میکنید، یا مدتها خودتان را مجبور میکنید با پرسوناژ مورد نظرتان زندگی کنید، درواقع این فرصت را از خودتان سلب میکنید که بدن خود را بشناسید. شما مدام در حال مخابره سیگنالهای محیطی از بیرون به اجزای بدن خود هستید و فرصت گفتوگو، سکوت، پرسش و پاسخ میان خود درونیتان را از خودتان سلب میکنید. درواقع شما بهعنوان بازیگر تئاتر، با دستیازیدن به روشهای کلیشهای آمادهسازی بدن و همذاتپنداری با نقش، شانس رودرروشدن با خود درونیتان را از خودتان سلب میکنید. جدی گرفتهنشدن زبان بدن فردی به دور از فرورفتن در وسوسه و فریفتگی نقش، همانقدر میتواند به تصنعیبودن و تأثیرگذارنبودن نقش و بازی منجر شود که شما شاهد یک نمایش خشک و بیمحتوا باشید که مدام در تلاش است با مؤلفههای پرزرقوبرق فریاد بزند که من را تماشا کنید. البته باید گفت به حاشیه راندهشدن بدن و فیزیک در مدیوم نمایشی تئاتر و عدم جلب توجه بازیگر و آموزش «خودتعاملی» و مؤلفههای آن به او، ریشه در فرهنگ محافظهکار ایرانیها دارد. از کودکی میآموزیم نباید احساسات خودمان را بروز دهیم. میآموزیم خردگرا باشیم تا احساسگرا. احساسگرایی نکوهیده شده و خرد برجسته میشود. وقتی احساساتمان قلمبه میشود به دلیل همین آموزهها، آنها را فرومیخوریم و نشانههای نخستین عدم صداقت و تعاملنداشتن درست ما با محیط کلید میخورد. همان اندازه که در ارائه، معرفی و پرزنت (Present) زبان درونیمان با محیط راه به اشتباه میرویم، همان اندازه یاد میگیریم با بدن خودمان غریبه باشیم وکنشها (Act) و واکنشهای (Reaction) آن را نادیده بگیریم و همه تصورمان از یک نقش را به مصداق واقعی بیرونی معطوف کنیم نه آنچه که در درون ما و در دنیای فیزیکی ما اتفاق میافتد. علت اصلی این مسئله ریشه در فرهنگ و سنت - به معنای رایج آن - ما دارد. با اینکه نسل نوین تئاتر ایران ساختارشکنتر و جسورتر شده و در مقایسه با پیشینیان میکوشد آوانگاردتر و پیشروتر باشد، اما در فقره زبان بدن و خودتعاملی، هنوز نتوانسته به جادوی ارتباطی دست یابد و به این باور برسد که یک بازیگر برای درخشیدن و تأثیرگذاربودن نقشاش، اول باید با بدن خودش کنار آمده و آن را شناخته باشد، بعد با این شناخت، به درون نقش خزیده و آن را بازآفرینی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.