نکاتی درباره ۳ نمایش
تئاتر به معنای حقیقیاش
سحر سلطانی : این روزها برخی از اجراها هستند که فورا ما را متوجه موضوعات درخور تأملشان خواهند کرد و این همان نکتهای است که تئاتر را به معنای حقیقیاش رقم خواهد زد. درادامه، سه نمایش «کوپن»، «داستانهای میانرودان» و «باد شیشه را میلرزاند» بررسی خواهد شد که اینها از تئاتر عدول نکردهاند و بههمیندلیل نیز تماشایشان هم لذتبخش و هم تأملبرانگیز خواهد بود. با آنکه در آنها ضعفهایی هم وجود داشته باشد. «کوپن» کار جواد روشن نمایش کمدی و طنز «کوپن» از آن دست نمایشهایی است که دقیقا نقدش را به وضعیتهای مدرنیته وارد میکند. اگر بپذیریم این نوع نمایشها کارشان نقد و انجام اصلاحات در سطح جامعه است، در اینجا هم میزان زندگی افراد مورد بررسی قرار میگیرد. سپیده خمسهنژاد براساس داستان کارت اثر مارسل امه این نمایشنامه را تنظیم کرده که درباره سهمیه زندگی و مرگ به طور ماهانه است. اینکه هر کدام از افراد جامعه به میزان تحرک و حضورشان، چقدر باید زنده باشند و چقدر در مرگ موقت فروروند، اصل و اساس تئاتر کوپن است. سوژه فانتزی است و دلالتی قدرتمند بر نظم موجود در وضعیت مدرنیته دارد که انسانها تعریفهای تازهای یافتهاند و در اینجا آنان که حضور کمتری در جامعه دارند، مانند نویسندگان، احساس میشود حضورشان باری بههرجهت است و برای چند روز کافی است که زنده بمانند. این برهمریختگی نظم موجود است که باعث لبخند گزنده خواهد شد، چون دیگران هستند که چنین تصمیمی را گرفتهاند. این حضور دولتها را برای چنین نظم موجودی بیان خواهد کرد. شهرداری دارد کوپن میدهد و همه صف کشیدهاند که با این سهمیهبندی اعلامشده، خود را به فاز تازهای از زندگی نزدیک کنند. در اینجا برخی که اهمیت فکری کمتری دارند مانند مستخدمها تا 15 روز امکان زندگی مییابند و یک نویسنده باید پنج روز زندگی کند. در این نمایش بازیها در القاگری آنچه باید اتفاق بیفتد، نقش مؤثری دارد. برای همین خیام وقارکاشانی حضور پررنگی دارد چون بسیار آرام و جدی است. البته فهیمه امنزاده و مسعود طاهری هم سعی نمیکنند حتما کمدی بازی کنند و برای همین جلوه حقیقیتری به رفتارهایشان میدهند و این باورمندی نقش را بالاتر خواهد برد. همچنین مرضیه صدرایی که با اغراق بازی میکند و شاید تنها دلیلش هم مستخدمبودنش باشد که برای چاپلوسی چنین رفتاری از او هم منطقی باشد. اما آنچه در شکل ارائه کوپن مشکل است، نوع ارائه طراحی صحنه است. یک دلیلش هم کمعمقبودن سالن سایه است که در آن نمیشود تحولات صحنهای را بهدرستی درک کرد. دلیل دومش هم به چیدمانی برمیگردد که باید متغیر باشد و نه ثابت که این هم در تکراریشدن صحنهها مؤثر است و این تکرار نفعی بصری برای ایجاد فضایی طنزآلود نخواهد داشت. «داستانهای میانرودان» کار علی شمس داستانهای میانرودان نمایشی درباره تاریخ نیست، بلکه تاریخ را تحریف میکند که بتواند گذر و نظری به انسان در طول تاریخ بیندازد انسانی که در مدار خودخواهیها، خودشیفتگی، تفرعن و تکبر گیر افتاده است و حالا بهنوعی از این مدار بهتدریج دارد فاصله میگیرد و این گسست رسیدن به اقدامی آزادیخواهانه است، چون در غیر این صورت باید انسان را اسیر ندانستگیهایش دانست که در گیرودار تاریخ در بخشی از جهان دیگرانی بودهاند که به اقتضای زمان خواستهاند و توانستهاند بر دیگران سلطه بیابند. متأسفانه علی شمس در تحریف تاریخ سمتوسوی درستی به ماجراها و شخصیتها نمیدهد که بشود تاریخ را بستر پند در نظر گرفت. علی شمس در کارگردانی به دنبال ارائه میزانسنهایی است که در آن نوآوری حرف اول و آخر را بزند. برای همین گاهی دستبهدامان فنون شعبده میشود و گاهی از پسزمینه که یادآور دیوارنبشتههای قدیمی است، بهره میبرد و در وسط هم سکوی فلزی نهاده است که ای کاش آن هم کاهگلی میبود که رنگولعاب قدیمیاش را پیش چشمانمان گوشزد میکرد. او تابع وضعیت طنز است که خندههای بسیار، گاهی آن را بر لبه تیغ دودم به سوی لودگی میبرد و این آسیبی بر پیکره آن است و شاید هم جذب مخاطب در این آسیبخوردگی نقش داشته باشد، چون گروهها برای جذب مخاطب دست به هر ترفندی میزنند و گاهی لودگیای طنز را میگیرد و این به دلیل آزادگذاشتن بازیگران است. البته بازیگران در اینجا فرصت یافته بودند بازیهای درخور تأملی را نیز به تماشا بگذارند. چنانچه رامین سیاردشتی، سام کبودانی و آرش فلاحتپیشه در نقشآفرینیها انرژی و خلاقیت لازم را بروز میدادند. «باد شیشه را میلرزاند» کار مصطفی کوشکی در تالار مستقل تهران این روزها یکی دیگر از نمایشنامههای مهدی کوشکی با کارگردانی مصطفی کوشکی دارد اجرا میشود و در آن به زن پرداخته شده؛ یک زن که حامله است و مردش مشغول رفاقتبازیهای همیشگیاش است و او را در این شبهای دردآور نمیفهمد و تنهایش میگذارد. دوم دختری است که گویا از سوی پدرش میخواهد مورد تجاوز قرار گیرد. شهرام شوهر آن زن است و شاهد رفیقش که بستر این بیعنایتیها را در خانهاش پهن کرده است. دختر جوان نیز به این خانه پناه آورده است. اول از آقای حیدری صاحبخانه کمک میخواهد. او که عیالوار است رحمش میآید و به دختر در موتورخانه پناه میدهد. او هم از سر کنجکاوی، به خلوت شاهد و شهرام میرود. داستان وضعیتی سیال و پراکنده است که در آن دلیل اصلی هم شاید استعمال مواد توهمزا توسط این دو مرد جوان باشد که با چنین فرایندی، دچار کابوسهای ازهمگسیخته شدهاند. این نمایش بهگونهای مدرن ارائه میشود چون هیچچیز سروسامان خطی به خود نمیگیرد. انگار این آمادگی هست که در میان این درهای بیشمار، آمدورفتهایی باشد. در اینجا تعبیرات بسیاری شکل میگیرد و میشود اینها را در یک وضعیت روانی برهمریخته به تماشا نشست. البته تماشایی راحت و سهل هم نخواهد بود. بنابراین کاری سخت است که پیچیدگیهایش دلالت بر کارگردانی دشوار آن خواهد کرد و همچنین طراحی و بازی که در کنار هم توانستهاند کدهای اجرا را در هم بجوشانند و اینها یک وضعیت روانی را به تماشا خواهند گذاشت. بازیگران بازیهای سختی را در پیش دارند. دکور هم علاوه بر درها، از لولههای آویز بر سقف تشکیل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.