چند سطر درباره نمایش جدید فرهاد آییش
چمدانی پر از چمدان
مسعود والهی
انسان از ورای زمان و تاریخ پا به حال و روزی میگذارد که برای رفتن و رسیدن، کولهباری از داشتهها و نداشتههایش را همراه میبرد. صندوق، خورجین، جامهدان و چمدان اشیایی که برای همراهی بشر در سفر، جابهجایی و مهاجرت از گذشته تا امروز ساخته شدند. چمدان شیئی است که برای سهلشدن سفر براساس نیاز انسان ساخته شد و بهمرور تغییر شکل یافت. چمدان، وسیله پررمزورازی که انسانها وسایل و خاطرات خود را در آن جا میدهند و از این سو به آن سو میروند. وسیلهای شخصی که به طور مشترک، نمونههایی از آن در زندگی همه ما وجود دارد. تنها وسیله همراهی که وقتی به آن فکر میکنیم، موضوعهای پیچیدهای درباره آن به ذهن میرسد.
چمدان، مفهومی غریب و آشناست؛ مفهومی از دنیای پررمزورازی در خود دارد. مفاهیمی از سرگشتگی، هجران، رفتن، ماندن، آوارگی، هدف، مقصد و... را در خود جای داده است. چیزی آشنا و در دست همه که در دنیایی از ناشناختهها به دنبال یافتن هویتی معنادار است. شیئی که هویت دارد و گویی ما در پی کشف نهانش هستیم. «چمدان» نمایشی است که این روزها در سالن اصلی تئاتر شهر به کارگردانی فرهاد آییش در حال اجراست و سعی در خلق معنایی تازه از انسان و فلسفه زیستی او دارد. نمایشی که یک شیء را موضوع قرار داده و از چند وجه و شکل به مخاطب ارائه میکند و تلاش دارد «چمدان» را از مرایا و زوایای مختلف مورد توجه مخاطب قرار دهد. «چمدان» چیزی است که بر آن تأکید شده و هدف واقعی فرهاد آییش از ارائه آن، بررسی مفهومی این شیء و دعوت به چالشکردن ذهن مخاطب با آن است. آییش سعی دارد مفاهیم شناخته و ناشناس چمدان را در قالب یک اثر با استفاده از هنرهای تجسمی، تصویر و نمایش با رویکردهای متفاوت نسبت به یک موضوع به مخاطب ارائه دهد. از همان لحظه ورود به سالن انتظار با اجرای 12ویدئواینستالیشن با موضوع چمدان مواجه میشویم که به وسیله پویا آریانپور و گروهی از همراهانش اجرا میشود. نمایش این ویدئواینستالیشن یا طراحی چیدمان از همان ابتدا، پیشآگاهیهایی از موضوع نمایش به مخاطب ارائه میدهد و ذهن را با عنوان اثر آشنا، سپس به سالن نمایش دعوت میکند. نخست نمایشی سورئالیستی از کوبوآبه، نمایشنامه نویس ژاپنی با نام «چمدان» که آییش چندی پیش در مصاحبهای درباره نمایش خود و کوبوآبه به این نکته اشاره داشته که: این دو نگاه، از دو اقلیم مختلف و با دو نگاه متفاوت، میتواند نقاط مشترک زیادی داشته باشد. ما در واقع ملغمهای از مفاهیم را در مدیاهای مختلف با مخاطبمان در میان گذاشتهایم. چمدان کوبوآبه که در سال 1950 نوشته شده، چمدان پررمزورازی است که دو شخصیت زن را به چالش کشیده و آنها را با رمزوراز خود همراه میکند. بعد از نمایش نخست، پرده بسته شده، دو شخصیت دیگر در جلو صحنه حاضر شده و ما را دعوت به دیدن انیمیشنی از فلسفه همزیستی چمدان با انسان میکنند. پس از آن نمایش دوم که «چمدان» خود آییش است پس از 22 سال دوباره روی صحنه اجرا میشود. «چمدان» آییش چمدانی سرشار از چمدانهایی است که افرادی را با خود همراه میکنند. انسانهای سرگشته و پادرهوایی که سر از مکانی نامعلوم و ناشناخته درآوردهاند. مکانی که به نظر هیچجا نیست و نیت کارگردان نشاندادن برزخی است که انسان در آن، در عصر مدرن همواره در پی یافتن جایی است برای ماندن و گویی اوست که سرگشته و حیران بنابر تقدیر زمان در این مکان میگردد. «چمدان» فرهاد آییش، چمدانی است از هیچی و ناکجایی که در آن افرادی از قشرهای مختلف که جامعهای را در آن نمایان میکنند، حضور دارند، افرادی چمدانبهدست که گویی چمدان به دستهاشان چسبیده و بی آن فناپذیرند. گمشدگان حیرانی که کولهباری از آنچه داشته و دارند به دوش میکشند، اما اینجا فقط به دنبال یافتن خویشاند. فرهاد آییش چمدانی در مقابل مخاطب قرار میدهد که در آن چمدانهایی هستند در یک چمدان. عنوان نمایش بار سنگینی از معانی به همراه دارد. از لحظهای که نام اثر را بر سردر جلوی تئاتر شهر میبینیم و سپس وارد سالن انتظار میشویم و بروشوری از نمایش به ما داده میشود و ویدئواینستالیشنی با همان موضوع میبینیم، تا آخر نمایش دوم و تا لحظهای که این متن نوشته و خوانده میشود، چمدانی میبینیم که بار فلسفی زندگی انسان را در خود جای داده است. حال آنکه شاید همین امر بتواند توجیه منطقیای باشد بر رویکرد موفق نگاه فرهاد آییش که آیا توانسته ذهن مخاطب امروزش را با خود همراه کند؟ گرچه نمایش نخستی که از کوبوآبه اجرا شد، چندان شروع همراهکنندهای نداشت و برای بیشتر مخاطبان نمایش مبهم و کسلکننده به نظر میرسید یا فاصلهای که بین دو نمایش ایجاد شد و همینطور صدای موسیقی و آواز استاد شجریان و پخش اذان در سالن و قطعاتی از موسیقیهایی با ریتمهای تند که گیجی مبهمی از چراییشان برای مخاطب به وجود میآورد، ولی در نمایش دوم قصهای با سر و ته وجود ندارد و همهچیز از همان جایی شروع میشود که همانجا پایان مییابد. نمایش، درامی هجوآمیز از برزخ انسانهای چمدان به دست در پس گمگشتگیها و رهایی است؛ جایی که آییش در آن تأکید بر احوال انسان امروز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.