|

کل‌نگری در تغییر اجتماعی

ترجمه: محسن ملکی

دیوید هاروی در کتاب «هفده تناقض و پایان سرمایه‌داری» نشان می‌دهد که به‌حق یکی از تیزبین‌ترین تحلیلگران و منتقدانِ نظام سرمایه‌داری جهانی و بی‌عدالتی‌های مربوط به آن است. هاروی با این کتاب، از تأثیرات سرمایه بر سرمایه‌داری و زندگی‌های روزمره‌مان پرده برمی‌دارد. روشن بگوییم: نشان می‌دهد سرمایه موتور اقتصادی سرمایه‌داری است. او خاطرنشان می‌کند «منظور من از سرمایه‌داری هر شکل‌بندی اجتماعی است که در آن فرایند گردش و انباشت سرمایه در فراهم‌آوردن و شکل‌دادن به مبانی مادی، اجتماعی و فکری زندگی اجتماعی برتری‌گرا و غالب است». نکته جالب کتاب این است که هاروی نه‌تنها نشان می‌دهد در نظام اقتصاد سیاسی حاضر چه در حال وقوع است، بلکه فرضیه‌هایی را خلق می‌کند و از فرصت‌هایی یاد می‌کند که به پیشبردِ دانشی استراتژیک کمک می‌کنند؛ دانشی که به توسعه و شکل‌گیری تغییر اجتماعی شکل می‌دهد. از منظر یک دانشجو، این کتاب به من کمک کرده تا ایده سرمایه و تأثیراتش را با وضوح هرچه بیشتر درک کنم و ملاحظاتی ملموس فراهم کرده تا راحت‌تر راه خود را پیدا کنم. در این کتاب، هاروی موفق می‌شود شکافی را پر کند که خود آن را «کمبود اندیشه یا سیاست‌های جدید» در زمینه بحران‌های پیاپی سرمایه‌داری می‌نامد- آخرین بحران‌‌ همان سقوط مالی ۲۰۰۸ است. او نشان می‌دهد چرا ظاهرا سرمایه در این اواخر به پت‌پت افتاده و آه و فغانش به آسمان رفته؛ ضمنا به دو پرسش دیگر نیز پاسخ می‌دهد: چرا باید این موتور اقتصادی را کنار گذاشت و چه چیزی را باید به جای آن نشاند. هاروی بادقت شرح می‌دهد که تغییرات ریشه‌ای در گرو اراده انسان است؛ انسان‌هایی که باید آگاه باشند و به ماهیت خطرات موجود سرمایه و به انتخاب‌های عملی‌ای که در مقام یک جامعه با آنها مواجه می‌شویم، وقوف کامل داشته باشند. او در مورد رویدادهای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی گذشته و امروز در جای‌جای جهان و دلایل وقوع آنها بینش‌هایی را به دست می‌دهد و به شکلی مؤثر نظریه مارکسیستی را عمق می‌بخشد و آن را به بافت و زمینه حاضر پیوند می‌زند. برخی از تناقض‌ها به تمام‌و‌کمال شرح داده شده‌اند، ولی پیچیده‌اند و فهمشان مستلزم مشارکت فعال است تا خواننده بتواند همه نکات مهم این کتاب را خوب بفهمد. اگر خواننده فقط این یا آن بخش از کتاب یا تناقضی خاص را مطالعه کند بدون آنکه به درکی کافی و وافی از سرمایه یا نظریه مارکسیستی برسد، دچار اشتباه شده‌ است. این کتاب منبع و مرجع خوبی است که باید همواره به سراغش رفت و مفاهیم کلیدی‌اش را مورد بررسی و مداقه دوباره قرار داد. کتاب از سه بخش تشکیل شده که به‌تدریج تصویری کامل می‌سازند و داستانی جامع درباره تناقضات سرمایه و واکنش‌های ضدسرمایه‌دارانه بالقوه ارائه می‌کنند. بخش اول، تناقضات بنیادینی را نشان می‌دهد که برای عملکرد درست سرمایه اهمیتی ضروری دارند؛ این تناقضات چنان به یکدیگر گره خورده‌اند که تغییر در یکی تغییراتی در تناقضات دیگر را به بار می‌آورد. هاروی براساس دلایلی نظری و تجربی، با وضوح بیان می‌کند که چطور «در بطن ماهیت اصلی سرمایه اقتصادی وجود دارد مبتنی بر سلب مالکیت». او با دقت تمام شماری از مفاهیم نظریه مارکسیستی -ارزش مبادله و ارزش مصرف، پول، مالکیت خصوصی، ارزش افزوده - را مطرح می‌کند تا «وحدت متناقض تولید و تحقق» را روشن کند؛ وحدتی که اساس سرمایه‌داری را تشکیل می‌دهد. به باور او، این تناقض اساسا از نیاز ذاتی سرمایه نشأت می‌گیرد، یعنی نیاز سرمایه به بازتولید خودش از طریق حاشیه سودهای همواره در حال افزایش، که درنهایت به بهای از دست‌رفتن مزدهای مناسب و امنیت شغلی تمام می‌شود. اما تقاضای کل تقاضای کل مصرف‌کنندگان را خلق خواهد کرد که باعث تحقق آن سود از طریق مصرف خواهد شد. هاروی در این بخش استدلال می‌کند که دستور‌کارهای رادیکال، خواه انقلابی خواه اصلاح‌طلب، باید با نظر به این نکته صورت‌بندی شوند که سلطه دولتی سرمایه‌داران بر امور مالی و پولی باید منحل شود. این کار تمدن را از چنگال بی‌رحمانه مالکیت خصوصی و قدرت‌های استبدادی و پلیسی دولت نجات خواهد داد؛ این قدرت‌ها نه در خدمت رفاه مردم که در جهت منافع سرمایه کار می‌کنند. تناقض‌های بنیادین پیچیده‌اند و مستلزم مشارکت فعال و عمیق تا خواننده بتواند به درکی کامل از سرمایه برسد. هاروی برای آنکه فهم این مسائل را برای خواننده آسان‌تر کند، این مفاهیم پیچیده را با مثال‌های انضمامی و معاصر شرح می‌دهد، مثال‌هایی که نمونه بارز تناقض مورد بررسی‌اند. او در آخر بخش یک خلاصه‌ای سودمند به دست می‌دهد تا خواننده بتواند پیوندهایی میان تناقضات بنیادین مذکور و بدیل‌های سیاسی برقرار کند؛ یکی از این بدیل‌ها این است که باید از تمرکز روی ارزش‌های مبادله به وضعیتی گذر کنیم که توجه و تمرکز روی ارزش‌های مصرف معطوف است. بخش دوم، تناقض‌های متحرک سرمایه را توصیف می‌کند. برخلاف تناقض‌های بنیادین که «ویژگی دائم و ثابت سرمایه در هر مکان و زمان‌اند»، تناقض‌های متحرک بی‌ثبات‌اند و همواره تغییر می‌کنند. این بخش نیز درست مانند بخش اول، از تحلیل مارکسیستی سرمایه‌داری استفاده می‌کند تا تناقض‌های متحرک را در رشد و توسعه فناورانه، تقسیم‌های کار، انحصار و رقابت، بازتولید اجتماعی و آزادی و انقیاد مورد بررسی قرار دهد و آنها را مشخص کند. هاروی خاطرنشان می‌کند «برای این بررسی اما نیازمند درکی از اقتصاد سیاسی هستیم که به شکلی اساسی از الگوی علوم طبیعی فاصله می‌گیرد، یعنی‌‌ همان الگویی که در آن می‌توان به طور کلی فرض کرد اصولی که توضیح داده می‌شوند در هر مکان و زمانی صدق می‌کنند». هاروی تأکید می‌کند که باید تحرک و حرکت موجود در این تناقض‌ها را درک کنیم، چراکه بی‌ثباتی و حرکت از یک‌سو فرصت‌هایی سیاسی فراهم می‌کند و از سوی دیگر، مشکلاتی وخیم به بار می‌آورد. ایده‌ها و استراتژی‌های سیاسی بدیل باید مبتنی باشند بر تناقض‌های حالِ حاضر سرمایه که به‌سرعت در حال رشد و تکامل‌اند. هاروی با کمک دانشی پایه‌ای که در زمینه جغرافی دارد، توصیف می‌کند که چطور نارسایی‌های سرمایه از خلال زمان و مکان از جایی به جای دیگر حرکت می‌کنند و بدل به چیزهایی متحرک می‌شوند و توسعه جغرافیایی ناموزون به بار می‌آورند. این توسعه ناموزون ساز‌و‌کار «اقتصادی مبتنی بر سلب مالکیت» و تناقض‌های بنیادین را می‌پوشاند، چراکه «همیشه یک محله، منطقه یا ایالتِ موفق وجود دارد که در آن، حتی در دل فاجعه‌های پرشمار، اوضاع روبه‌راه است». بخش سوم رئوس کلی چیزهایی را مشخص می‌کند که هاروی آنها را خطرناک‌ترین تناقض‌ها برای سرمایه و برای بشریت می‌نامد. این تناقض‌ها مانند تناقض‌های متحرک، به لحاظ جغرافیایی با توجه به زمان و مکان تغییر می‌کنند. تناقض‌های خطرناک عبارتند از: رشد مرکب بی‌پایان، رابطه ویرانگر سرمایه با طبیعت و بیگانگی جهانی و کلی. هاروی می‌گوید باید یک سوبژکتیویته سیاسی و جمعی حول محور بیگانگی شکل بگیرد و متعاقبا بدل به یک موتور اقتصادی بدیل ‌شود. از منظر هاروی، مسئله بر سر تشخیص، مواجهه و غلبه بر اشکال و سرخوردگی‌های گوناگون بیگانگی است تا بتوانیم نیروی مخالف ضدسرمایه‌دارانه‌ای را ایجاد کنیم که منسجم و یکدست است. به‌همین دلیل است که مطالعه دقیق تناقض‌های سرمایه برای شکل‌دادن به بدیل‌های اقتصادی و سیاسی‌مان تا این حد اهمیت دارد. از چشم‌انداز مطالعات معلولان، باید توجه داشت که در این کتاب معلولیت فقط یک‌بار به شکلی گذرا در اشاره به جنبش‌های حقوق مدنی ذکر می‌شود، یعنی جنبش‌هایی که به‌تدریج توانسته‌اند در تاریخ سرمایه‌داری، جهان اجتماعی ما را تغییر دهند. هرچند در این کتاب مستقیما توجه چندانی به معلولیت نمی‌شود، این کتاب به شیوه‌هایی ضمنی و غیرمستقیم می‌تواند جنبش معلولان را هدایت کند و بدان آگاهی ببخشد. محض نمونه، هاروی می‌گوید «یک جنبش اصلاح‌طلبانه برای کاهش نابرابری‌های اجتماعی می‌تواند به پیش‌گام دگرگونی انقلابی تبدیل شود». هاروی به ما امید می‌دهد و می‌گوید که «معکوس‌کردن فرایند کالایی‌کردن که گریبان روند تأمین نیازهای اساسی را گرفته، برنامه بلندمدتی است که کاملا امکان‌پذیر است» - مفهومی حیاتی که در قلب مناقشات مربوط به این مسئله نهفته است که چطور باید فقر و بی‌کاری معلولان را از میان برداشت. هاروی در جایی دیگر که مربوط به همین مسئله است و به یک میزان اهمیت دارد، کار جناح چپ را نقد می‌کند و می‌گوید آنها بیش از حد روی جنبش‌های کارگری تمرکز کرده‌ و این جنبش‌ها را از سایر تناقضات موجود در سرمایه و اَعمال طبقاتی جدا کرده‌اند. هاروی می‌گوید با شدت‌گرفتن نئولیبرالیسم، آنچه کارگران می‌توانند در حوزه تولید به دست آورند توسط صاحب‌خانه‌ها، تاجران و بانکدار‌ها و ... دوباره از آنها دزدیده می‌شود. کارگران مجبور می‌شوند تقریبا همه چیزهایی را که به دست آورده‌اند پس بدهند تا برای خودشان مسکن، مراقبت بهداشتی، آموزش، آب آشامیدنی و سایر خدمات پایه‌ای تأمین کنند. سرآخر باید گفت که نفی اشکال مختلف بیگانگی باید در صف مقدم هر نوع واکنش جمعی و سیاسی به نزول کیفیت زندگی روزمره اکثریت مردم قرار داشته باشد. ازاین‌رو، یک جنبش ضدسرمایه‌دارانه باید حواسش جمع باشد تا بیش از حد انرژی‌ و تمرکزش را صرف پیکارهای کارگری نکند. این استدلال‌ها برای مطالعات معلولان و جنبش حمایت از حقوق معلولان از اهمیت بالایی برخوردار است. هاروی متذکر می‌شود که «یک جنبش ضدسرمایه‌داری در شرایط خاص کنونی باید تفکر خود را حول این اندیشه تجدید سازمان کند که اهمیت کارِ اجتماعی برای کارکردِ موتور اقتصادی سرمایه‌داری به طور روزافزونی در حال کاهش است». این تحلیل می‌تواند به مطالعات معلولان در بررسی این نکته کمک کند: چطور افراد معلولی که از دورنمای داشتن یک زندگی معنادار در حوزه کار بیگانه شده‌اند (حداقل بنا بر تعریفی که سرمایه از کار ارائه می‌دهد)، می‌توانند برای خود زندگی‌ای توأم با احترام دست‌وپا کنند. علاوه‌بر‌این، مطالعات مذکور و جنبش گسترده‌تر مرتبط با آن، فقر و طرد اجتماعی را مسائلی لاینفک و جدایی‌ناپذیر می‌دانند و ازاین‌رو، برای کاهش فقر معلولان از ادغامشان در جامعه دفاع می‌کنند. با این همه، اگر چنان‌که هاروی با اطمینان ادعا می‌کند، «درون سرمایه‌داری... برابری‌خواهی اقتصادی کامل امری است ناممکن»، آنگاه چگونه می‌توان به طرزی موثر فقر را کاهش داد و آزادی کامل را برای افراد به ارمغان آورد؟ هرچند هاروی در مورد ایده‌هایی که درباره کنش سیاسی ضدسرمایه‌دارانه دارد به تفصیل و با جزئیات حرف نمی‌زند، او زمینه را مهیا می‌کند برای تحقیقات استراتژیک و اعمالی که می‌توان برای حرکت به جلو انجام داد. او شکلی از امید و امکان تغییر اجتماعی واقعی را محقق می‌کند، یعنی تغییر از طریق ترکیبی از اقدامات اصلاح‌طلبانه و انقلابی که در بخشِ نتیجه‌گیری و سخن‌آخر رئوس کلی‌شان ارائه شده. هاروی به معنای دقیق کلمه از رویکردی کل‌نگرانه (holistic) به تغییر و دگرگونی اجتماعی دفاع می‌کند. از آنجا که ما تلاش می‌کنیم به نظریه‌ای جامع در مورد معلولیت برسیم، نباید آنچه هاروی پیش‌رویمان قرارداده را از دست بدهیم و این‌گونه می‌توانیم برای رسیدن به عدالت اجتماعی گسترده‌تر در هیأت جنبشی پیش برویم که از آگاهی انتقادی برخوردار است. Canadian Journal of Disability Studies, Vol 4, NO 2

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.