اقتصاد و تأثیر آن بر میراث برادران کاسترو
کوبایی برای فروش
ترجمه: نفیسه کریمی
نیمقرن پیش، یعنی زمانی که نیروهای انقلابی «فیدل کاسترو»، رهبر کوبا، وارد «هاوانا»، پایتخت این کشور شدند، رهبر جدید کوبا عهد کرد زندگی مردم فقیر را بهبود بخشد و پایانی برای کاپیتالیسم رقم بزند. یکی از اصلیترین اقدامات دولت هاوانا، حذف تجارتهای پرمنفعت، مانند بازار املاک بود. مسکن، حق انسانی خوانده شد، اجاره خصوصی لغو و به اکثر کوباییها خانهای رایگان برای زندگی داده شد، اما با اعمال تحریمهای اقتصادی آمریکا بر این جزیره انقلابی، اقتصاد دولتمحور شکست خورد، منابع مالی به اتمام رسید و بخشهای گستردهای از هاوانا در سراشیبی سقوط قرار گرفت. در حرکتی رادیکال، «رائول کاسترو»، رئیسجمهوری کوبا، در سال 2011 میلادی، درهای اقتصاد کشورش را به روی سرمایهگذاران گشود؛ قوانین مالکیت بازنویسی شدند و کوباییها اجازه یافتند تا بار دیگر خانههای خود را بفروشند یا خانهای جدید خریداری کنند. در آن زمان دولت اعلام کرد نگاه انقلابی تغییری نکرده است و اصلاحات با هدف حفاظت از سوسیالیسم و نه حذف آن، صورت گرفته است، اما آیا ارائه تعریف جدید از مالکیت خصوصی، مردم حاشیهنشین را نسبت به گذشته فقیرتر نکرده است؟ و دولت چگونه میخواهد با طبقه جدیدی در حال رشد ثروتمند برخورد کند؛ طبقهای که حاکمان کوبا برای شکستدادنش سالها بهسختی مبارزه کرده بودند. هاوانا همیشه به عنوان شهری متوقفشده در زمان توصیف میشود؛ معماریاش حتی در قرن بیستم تغییری نکرده است. خارجیهایی که در خیابانهای این شهر قدیمی قدم میزنند، خود را در فضایی مییابند که هرچند در آن آسمانخراشهای یکپارچه، ساختمانهای جدید و برجهای بتونی دیده میشود، اما تجسم معماری دهه 40 میلادی است. آنان حس میکنند به دورانی خالص پا گذاشتهاند که در آن مجموعهای از سبکهای معماری، مانند سبک استعماری، نئوگوتیک، باروک و آرت دکو کنار هم نشستهاند که با وجود اختلافات فاحش، شهری منحصربهفرد را خلق کردهاند. این منظره شاید تأثیر ناخواسته انقلاب فیدل کاسترو باشد که پایتخت آن را در مسیر خود همچنان حفظ کرده است. سلف او، «فلوخنسیو باتیستا»، رئیسجمهور سرمایهدار و طرفدار آمریکا، طرحی برای تخریب بخش اصلی این شهر قدیمی داشت تا هاوانا به سوی چیزی که او توسعه مدرن مینامید، حرکت کند: ساخت آپارتمانها و ساختمانهای چندطبقه و جادهها با هدف اینکه باقی شهر با بخش غربی توسعهنیافته پیوند بخورد، اما زمانی که نیروهای انقلابی شورشی در سال 1959 به هاوانا وارد شدند، باتیستا برکنار شد و همراه با حامیانش، ازجمله نخبگان اقتصادی به تبعید فرستاده شدند؛ رهبر جدید آنان، فیدل کاسترو و دولت نوپای او به جای تمرکز بر محیطهای شهری، برای بهبود شرایط دهقانان و کشاورزان متمرکز در روستا، منابع و برنامههای اقتصادی خود را بر توسعه زمینهای کشاورزی متمرکز کردند. پس از آن بود که فقری اسفناک دامنگیر همان دهقانان و سربازانی شد که یاران اصلی انقلاب کوبا بودند. در نتیجه، خیابانها و ساختمانهای هاوانا در زمان خود متوقف شدند، اما ساکنان آنان کمکم و به طور چشمگیری تغییر کردند. زمانی که صاحبان اصلی قصرها از شهرهای استعماری فرار کردند، در برخی از موارد خدمتکاران، مالکان قصرهای باشکوه و اموال اربابان خود شدند. برخی دیگر از ساکنان فقیر بهسادگی وارد خانههای متروکه یا ساختمانهایی شدند که دولت مصادرهشان کرده بود و به رایگان در اختیار آنان قرار گرفته بود. اما برای بسیاری از خانوادهها این بناهای باشکوه، نماد اشرافیت بود؛ بنابراین بسیاری از مستأجران جدید، دوستان و اقوام ساکن خود در روستاها را تشویق به آمدن و سکونت در همین مناطق میکردند. با گذشت سالها، قصرهایی که پیش از این تنها میزبان یک خانواده بودند، سکونتگاه چندین خانواده چندنفری شدند و این شرایط کمکم به نابودشدن معماریهای باشکوهی منجر شد که هر روز از تعداد آنان کاسته میشد. تغییرات ساختاری بدون طرح و برنامه ساکنان جدید برای داشتن اتاقهای بیشتر، در کنار آسیبهای واردشده ناشی از رطوبت بالا، تعمیرنشدن و نگهداری نامناسب، بسیاری از این بناها را برای زندگی ناامن کرد. در نتیجه تنها در سال گذشته تقریبا هر روز شاهد فروریختن یکی از این خانهها در هاوانا بودیم؛ اتفاقاتی اغلب مرگبار. دقیقا همین معماری منحصربهفردِ اشغالشده، نهتنها برای ساکنان هاوانا جذاب بود، بلکه هر ساله توریستهای فراوانی را برای بازدید به سمت خود جلب میکرد؛ کسانی که حتی با وجود مراحل پیچیده و عجیبوغریب گرفتن ویزا که حتی در برخی موارد آنقدر طول میکشید که از سفر به ماه طولانیتر میشد، همچنان مشتاقانه در انتظار ورود به کشوری پررمزوراز بودند. امروزه درهای کوبا به سوی جهان خارج گشوده شده است، حتی برای کشور همسایه با سابقه سالهای دشمنی و خصومت؛ ایالات متحده آمریکا. در سال 2015 میلادی سه میلیون توریست به هاوانا سرازیر شدند و بسیاری دیگر که در حال تدارک سفر هستند، میخواهند پیش از آنچه هر تغییری چهره شهر را دگرگون کند، از آن بازدید کنند. این عجله برای سفر هم برای ساکنان و هم خارجیها نشاندهنده آن است که رستاخیز اقتصادی و اجتماعی کوبا بهزودی چهره این شهر و حتی شهرهای کوچک را تغییر میدهد و وقوع این امر نیز اجتنابناپذیر است. این شهر نیز بهزودی مانند دیگر کشورهای نیمکره غربی، ویژگی انقباض در زمان را از دست خواهد داد، اما با تمامی این تفاسیر هنوز برای توریستها این شهر نمادی از گذشته است. کاملا واضح است که اگر دولت کوبا بخواهد سطح زندگی مردمانش را بالا ببرد، هیچ گزینهای ندارد، غیر از اصلاحات اقتصادی. خارجشدن نام کوبا از فهرست کشورهای حامی تروریسم وزارت خارجه آمریکا، جدیدترین اتفاق در مسیر عادیسازی روابط آمریکا و کوبا و به دنبال آن بازشدن درهای کوبا به روی دنیا بود. اکنون همه درباره فرصتهای تجاری و سرمایهگذاری در کوبا حرف میزنند و کشورها و بلوکهای اقتصادی سیاسی دنیا، مانند اتحادیه اروپا و آمریکا، در رقابت با هم هستند تا در ورود به این بازار بکر از هم پیشی بگیرند. این گام، بیش از آنکه تأثیر سیاسی داشته باشد، تأثیر اقتصادی دارد و درواقع شرکتهای خارجی را به سمت کوبا میکشاند، اما تغییر وضعیت کوبا و این دوران جدید چه معنایی از نظر اقتصادی و تجاری دارد و کدام صنایع و کسبوکارها در کوبا، از این عادیشدن روابط و دوران جدید دچار تحول و تغییر میشوند؟ این عادیسازی روابط چه تأثیری بر اقتصاد و تجارت کوبا خواهد داشت؟ همچنین رئیسجمهور رائول کاسترو نیز اخیرا دست به اجرای اصلاحاتی زده است که به نظر میرسد برگرفته از مدل چینی است که بهسادگی دولتی سوسیالیست را به اقتصادی بازاری تبدیل میکند، اما همچنان پرسشی اساسی باقی میماند آیا این اصلاحات بدون بازسازی، رشد بیعدالتی، بیتوجهی به ساکنان فقیر - هر فرد انقلابی در جستوجوی ترفیع و حمایت است- آسیبپذیری حاشیهنشینان و ایجاد شغل توسط طبقه جدید کارفرمایان و نخبگان مالی که بهشدت در تلاشاند تا شهر و کشورشان آنطور که آنان تصور میکنند، رشد کند، امکانپذیر است؟ یک راهحل ممکن در دستان دفتر «تاریخ هاوانا» است. شاخهای از دولت کوبا که سود حاصله از ورود توریستها را برای بازسازی بناهای تخریبشده، هزینه میکند؛ این دفتر یکی از بهترین اقدامات دولت برای توزیع عادلانه سرمایهگذاریهای خارجی در میان شهروندان است. یک سازمان قدرتمند که طرحهایی برای توسعه هاوانا در دست اجرا دارد. در میدان «پلازا» (میدان انقلاب)، یکی از میادین خیرهکننده تاریخی کوبا، این دفتر چند قصر استعماری را به محلی برای کسبوکار پررونق، مانند کافهداری و رستوران تبدیل کرده است، اما به گفته «آیلین روبانیا»، یکی از معماران ارشد، طرح جامعی برای نگهداری بنای اصلی برخی از ساختمانهای قدیمی در مرکز شهر در دست اقدام است. حتی با اینکه او اذعان میکند این استراتژی لزوما در شهرها و کشور کوبا پایدار نیست، آن را طرحی کلی میداند که نشاندهنده چشمانداز منحصربهفرد تاریخ کوباست. کوبا در حال جذب حدود 500 میلیون دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی است که تنها یک درصد از تولید ناخالص داخلیاش را تشکیل میدهد. با توجه به تاریخچه سیاسی و اقتصاد توسعهنیافته کوبا، پیشبینی دقیق اینکه سرمایهگذاران چه میزان سرمایه به کوبا میبرند، کار دشواری است، اما میتوان با مقایسه کوبا با وضعیت مثلا جمهوری دومنیکن، به برآوردی دست یافت. دومنیکن کشور دیگری در همین حوزه در دریای کارائیب است با جمعیتی برابر با کوبا. مؤسسه اقتصاد بینالملل «پترسون» تخمین زده است که کوبا میتواند دستکم به اندازه جمهوری دومنیکن سرمایه خارجی جذب کند. درحالحاضر جمهوری دومنیکن 17میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی جذب کرده که دو میلیارد دلار آن از طرف آمریکاست. اما برخی از ساکنان هاوانا، باور دیگری دارند و میگویند امروزه در این شهر قدیمی شهروندان از این تغییرات بهره نمیبرند. گروهی از افرادی که در آپارتمانهای کوچک در حوالی میدان انقلاب زندگی میکنند، در هراس هستند که تحت تحولات جدید و با افزایش فشارها، آنان از خانههایشان بیرون رانده شوند. آنان طرح روبینا برای ساخت آپارتمانهای جدید را به چالش میکشند و میگویند خلاف نظر روبینا که ادعا میکند این خانههای جدید در مقابل عمارتهای استعماری ساخته میشوند، آنان در نهایت در اختیار ساکنان کنونی آنان قرار نمیگیرند. یک راننده «ریشکا» دراینباره میگوید: «آنها برای این خانوادهها یا هر چیزی شبیه آنان نیست». در عمارتهایی که اکنون شهروندان عادی کوبایی آن را اشغال کردهاند، بیش از 40 خانواده زندگی میکنند. آنان اجارهبهایی پرداخت نمیکنند، اما این خانهها بهشدت کثیفاند و فضای داخلی آنان خلاف نمای اصلی ساختمان، بسیار از مد افتاده هستند. حدود 200 هزار نفر از جمعیت 2.2میلیوننفری هاوانا در شرایط اینچنینی زندگی میکنند و حتی در اغلب اوقات یک اتاق بین یک یا دو خانواده تقسیم و برای داشتن فضای بیشتر، مانند اتاق خواب از تختههای چوبی استفاده شده است. «نیکلاسیس سانچز»، کفاشی که خانوادهاش در یکی از خانههای نزدیک میدان زندگی میکند، میگوید: «افرادی که آنجا همراه با بستگانشان زندگی میکنند، فرزندانشان در همین خانهها متولد شدهاند و حتی همانجا به مدرسه میروند؛ آنان را نباید به پناهگاههای موقت فرستاد، آنان را نباید به حاشیه شهرها راند؛ در آن صورت از این افراد تنها افراد مخالف خلق میشوند». سخنان او بازتابدهنده یک باور عمومی است که بارها از سوی ساکنان فقیر نیز شنیده شده است؛ آنان ادعا میکنند به شهرهای حاشیهای و به اردوگاههای موقت در حومه شهر منتقل خواهند شد تا برنامه توسعه برای جذب توریستها در مرکز هاوانا بهخوبی اجرائی شود. آنان میگویند سرمایهگذاری خارجی تنها یک حباب اقتصادی است که هیچگاه فساد حاکم اجازه نمیدهد آنان از مزایای آن بهرهمند شوند. یک کوبایی میگوید برای داشتن شغلی مناسب باید از جیب خودمان هزینه کنیم، پس اگر این سرمایه را داشته باشیم میتوانیم در زمینه توریسم فعالیت کنیم و در غیراینصورت هیچچیز عاید ما نخواهد شد. اما آیلین روبینا میگوید: «مسئله واقعی آن است که دولت بهسادگی نمیتواند بودجهای برای چنین نیازی در نظر بگیرد». او ادامه میدهد بهترین شرایط آن است که ما به اندازه کافی خانهای برای اسکان تمامی این خانواده داشته باشیم، اما محدودیتها بیشمار است. اکنون اولویت دولت آموزش و درمان و سپس تأمین مسکن است و دقیقا به همین دلیل، تحقق این مسئله به زمان زیادی نیاز دارد. گسترش صنعت توریسم تنها استراتژی در حال اجرای دولت کوبا نیست. هاوانا به دنبال مسیرهای دیگر برای جذب سرمایهگذاران است. سال 2011 میلادی، رائول کاسترو برای نخستینبار از زمان انقلاب، به کوباییها اجازه داد کسب و کاری خصوصی برای خود راهاندازی کنند و آنان اجازه یافتند خانههای خود را بفروشند، البته تنها به کوباییهای دیگر. اکنون این امید وجود دارد که شهروندان به توسعه و پیشرفت ترغیب شوند و برای سود بیشتر هنگام فروش به فکر بازسازی املاک خود بیفتند؛ در چنین شرایطی سرمایهگذاری فردی نیز به وجود میآید که بر کل اقتصاد تأثیر خواهد گذاشت. دولت همچنین درهای اقتصاد خود را به سوی سرمایهگذاران خارجی گشود و اخیرا برنامهریزی کرده است که برای توسعه صنعت توریسم هفت سرمایهگذاری مشترک با شرکتهای خارجی منعقد شود تا زمینهای گلف، هتلهای لوکس و ساخت ویلاهای زیبای ساحلی برای جذب گردشگران خارجی ساخته شود. اما همین دولت برای کنترل پروژهها و حفظ منافعاش، حدود 51 درصد از سهام هریک از آنان را در اختیار دارد. حتی اگر دولت بتواند سهامداران و صندوقهای سرمایهگذاری را برای خدمت به اکثر کوباییها مهار کند، برای بسیاری از ناظران این سرمایهداری مانند آن است که دزدی از در پشتی به خانهای وارد شود. به باور آنان نابرابری، نبود یکپارچگی و نابودی مناظر شهری اجتنابناپذیر است؛ مناظر شهریای که تنها برای شهروندان دنیای مدرن آشناست. بااینحال، کوبا همچنان بکر است و افرادی که بیشترین آسیب را از این تغییرات متحمل میشوند، همچنان به انقلابی که در دهه 50 میلادی آغاز شد، ایمان دارند. با وجود تمامی محرومیتها، نیکلاسیس سانچز میگوید؛ هنوز در ایمانش به آنچه سالها پیش آغاز شد، خللی وارد نشده است. او ادامه میدهد به شما اطمینان میدهم هنوز ابعاد بسیاری از انقلاب کوبا آشکار نشده است. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.