بازخواهی و بازسازی فضای عمومی
به سوی معماری برای دموکراسی
مهشید معتمد*
ارتباط میان فضای عمومی و دموکراسی، قاطعانه پابرجاست. دموکراسی به فضایی برای گردهمایی شهروندان نیاز دارد تا درباره مسائل روزمره و حل آنها گفتوگو کنند. در گذشته، معماران این موضوع را دریافته و میادین را برای ملاقاتهای عمومی شهروندان مهیا میکردند. در روزگارِ باستان، فعالیتهای اجتماعی در آگورا (فضای شهری یونانیان با تلفیقِ تجارت و سیاست) متمرکز میشد. در خاورمیانه و کشورهای جهان اسلام نیز تعاملات مدنی در ساختمانهای مذهبی و مساجد شکل میگرفت. هرچه شهرها به سمت انقلاب صنعتی و مدرنیزاسیون پیش رفتند، مناسبات اجتماعی و تحرکات مدنی، شکل تازهای به خود گرفتند. دراینمیان رسانهها نیز در کاهش فضای معماری و شهری و انتقال به محیطی مجازی نقش مهمی ایفا کردند. در تاریخ آمریکا طراحان، بلوکهای اشتراکی، فضای سبز مرکزی و میادین عمومی را با هدف تسهیل تقابلهای مدنی شکل دادند. فضای عمومی قصد داشت فعالیتهای دموکراتیک را گالوانیزه کند؛ بهویژه گردهماییهای غیررسمی - که منجر به مباحثه و سنجشهای سیاسی میشد- را تولید میکرد. این فضاها قابلیت گردآوری نیروی افراد بیگانه با هم؛ اما مشترک در دغدغههای اجتماعی را داشتند. در فضای جمعی، مردم فقط میتوانستند یکدیگر را ملاقات کنند و با اعضای گروهی که از نظرِ کاری و خانوادگی وابستگی ندارند، صحبت کنند (محل کار و خانه، هسته فضاهای زندگی برای اغلب افراد است). همانگونهکه رِی اُلدنبورگ (جامعهشناس شهری) میگوید، فضاهای جمعی «با گشایش در برابرِ همگان و تأکید بر کیفیتِ مستقل از برتریجویی در اجتماع، در مقابلِ تمایل به ایجادِ محدودیت در خوشی دیگران قرار میگیرد». در فضای عمومی، مردم یاد میگیرند با غریبههایی که با خودشان متفاوتاند، معامله کنند (مخصوصا در پارکهای شهری و فضاهای تجاری). آنها میدانند زندگی اجتماعی شکننده است و به رعایتِ برخی هنجارهای شخصی و رفتارِ متقابل بستگی دارد. دیانا بالموری (طراح منظر) در مقالهای با عنوان «فضای جمعی و زندگی جمعی» مینویسد در گذشته، عرصه عمومی «مکانی برای زندگی متمدنانه و سودِ اجتماعی بوده است. آنچه فضای فعالِ عمومی را میسازد، لزوما هدف غایی از شکلپذیریاش نیست، اما آنچه دیده میشود (فضای عمومی به معنای عمومیت)، آشکارسازی آن در مقابل دیدِ مردم است». به دلیل اینکه فعالیت مردم برای یکدیگر قابل مشاهده است، شهروندان، آنچه را سیاستمداران سرمایه اجتماعی میخوانند، میسازند؛ توسعه اعتماد و شبکههای مردمی (جین جیکوبز در نوشتارش درباره محلات سالم در شهرهای آمریکا، آن را معرفی کرده است). در تمام این راهها، فضای جمعی به اصول مقدماتی دموکراسی شهروندی متصل است؛ قابلیتِ همکاری با دیگر شهروندان در مَنشِ شهری، با احترام به دیگران و پیوستن به آنان در طرحهای مشترک، شامل گفتوگو و مباحثه. به این دلیل است که در گذشته، معماران فضاهای جمعی را با نمادهای قدرت بنیان میکردند و تزئینات و مجسمههای سرانِ قدرت را در آنها قرار میدادند. به نوعی معماری همواره نمایشی از تفکرات سیاسی و قدرتِ حاکم بر جامعه بوده است. آنها قرار بود زیبا باشند؛ بنابراین میتوانستند غرور و تعاملاتِ اجتماعی را نمایش دهند؛ برای مثال، طراحانِ جنبشِ «شهرِ زیبا» به نوبه خود نمادهایی در فضاهای شهری و میادین مرکزی طرحهای خود قرار دادند. آنگونهکه یکی از معمارانِ شهر زیبا میگوید: «ساختمانهای عمومی باشکوه، پارکهای زیبا، بلوارهای هنرمندانه، خیابانهای مطبوعِ نظر و برانگیختن احساسِ غرور در هر فرد نسبت به املاک خود». آنگونهکه آنها باور داشتند، چنین غروری به آن سمت هدایت میشد که معماران به آن «حسِ شهروندی» میگفتند. «هنرِ مدنی به تلاشی اشاره داشت که ما برای افتخار ساختیم و حوزه شهری را با معماری و طراحی تزئین کردیم تا درواقع زندگی شهری را امکانپذیر کنیم»؛ بنابراین نقشِ حیاتی معماری در یک دموکراسی، خلق فضایی عمومی بود که به تشویقِ تعاملِ مدنی و گفتمان بپردازد. خصوصیسازی فضا: چشمانداز حومه جدید شهر در سالهای اخیر، تعامل فضای عمومی و مدنی اساسا کاهش یافته است. این موضوع در حاشیه شهرها، جایی که امروزه اکثرِ شهرنشینان ساکناند، بیشتر دیده میشود. طراحان منظر و معماران، حومه شهر را برای یک اصل مرکزی و نیروی محرکهاش طراحی کردهاند: خودرو. به جای فضایی برای پیادهروها، خیابانها معمولا فاقدِ پیادهرو هستند و صرفا مجرایی برای گذر ماشینها شدهاند، بیشترِ حاشیهنشینها در قلمروهایی به شکلی حباب گسترده شدهاند که به نظر هیچگاه تمامی ندارد. هنگامیکه ساکنانِ حاشیه شهرها در خودروهایشان نیستند، در خانههایشان آرام میگیرند. آنچه در حومه شهرها به تعاملِ شهروندی تعبیر میشود، در قابِ شیشه جلویی ماشین است؛ بنابر گزارشهای اخیر از خشونتهای جادهای، این تعاملاتِ اندک معمولا منجر به اعتماد مدنی برای زندگی جمعی سالم نمیشود. این دوری از تعاملات اجتماعی در فضاهای بلندمرتبه نیز به چشم میآید و به گونهای همان مناطق حاشیهای در راستای عمودی گسترده شدهاند، درحالیکه کمترین میزان التقاط و تعامل را پدید میآورند. قابل رؤیتترین نمود از خلأ زندگی جمعی در حومه شهر، جوامع محصورِ خصوصی هستند که در آنها سازمانهایی به امور مدیریتی، به عنوان مثال انجام امور شهری، میپردازند که در گذشته به شکلی عمومی عرضه میشدند. این امور شامل نیازهای اساسی جامعه مانند امنیت، گردآوری زباله، مالیات و جلوگیری از انواع جعل قانون شهری هستند. جوامع محصور خصوصی از دهه ۱۹۵۰ میلادی در حومه شهرها رشد پیدا کردند. شهرهای خصوصی با مشارکت کمپانیهای خانههای خصوصی شکل یافتند که تأمین خدمات و امنیت را خود بر عهده میگرفتند و بهاینترتیب شکاف طبقاتی را پدید آوردند؛ کمی بعد، نیازهای اجتماعی هم به آن بخش خصوصی افزوده شد. جوامع محصور خصوصی نشان میدهند که نهتنها به مردم منطقه به صورت عمومی اعتمادی ندارند، بلکه حضور میان غریبهها و برابری مدنی بالقوه را که آنها انتظار دارند نیز برآورده نمیكنند. به دلیل گستردگی موضوع، ورای جوامع محصور خصوصی، ما توجه ویژهای به نهاد شهری دیگری داریم: مراکز خرید. در گذشته این مراکز به شکل بازارها تولید میشدند و با فرمهای خطی، غالبا امکان تمرکزگرایی را کاهش میدادند. در مراکز خرید کنونی، که حاصل بهسازی و تجربیات فروشگاههای بزرگ دهههای پیشین است، تمرکز اصلی در طراحی بر مصرفگرایی افراد قرار گرفته است. هرچند این موضوع، شهروندان را در یک میدان عمومی از گونههای مختلف فضایی ترسیم میکند، مراکز خرید محل برخورد فضاهای خصوصی هستند؛ این عملکردها از سوی کمپانیها مدیریت و به مالکیت سرمایهگذاران درمیآید. با توجه به حریم خصوصی ذکرشده، بسیاری از مدیران مراکز خرید معتقدند مسئولیتی در قبال قانون اساسی و حمایت از اصول سیاسی مورد قبول ندارند. برخی از این مراکز نشانگانی در ورودی خود نصب کردند مبنی بر اینکه «این محدوده از مرکز خرید قابل استفاده برای عموم نیست، اما برای مستأجران و دادوستدهای عمومی قابل استفاده است. مجوزی که به امکان لغوش در هر زمان اشاره دارد». این محدودیتهای مکانی که با حضور نگهبانی و دوربینها تشدید میشود، نمودی از برخوردارنبودن از آزادی در فضای معماری است. معماری، همگانیترینِ هنرها باقی مانده و هنری است که صریحا در خدمت نظام بوده است و برای بقای خود متکی به قلمرو سیاسی است؛ اما امروزه هر رابطهای را میان شیوههای معماری و سیاست رد میکند. آنهایی که مسئول ساختن هستند، اولویت تعهد به ساختن شهرهای خوب را رها کردهاند. ساختنِ بنا به کسانی سپرده شده که بیشتر پاسخگوی دریافتها و اوامر شخصی، «هنری» و شهودی خویشاند و درک شهودی آنان خارج از درک عامه است و معماری دیگر وسیلهای به موازات آن نوع زندگی سیاسی نیست که هدفش برآوردهکردن نیازهای طبیعی انسان باشد. هدف اصلی معماری به دست فراموشی سپرده شده است ... . در چنین جوّی، بناها و شهرها نمایشی از مشروعیت آن قدرتها شدند. معماری به این نقطه رسید که در خدمت نظامها باشد، نه حقیقت؛ اگرچه، بر اساس گفته ماکیاولی، هدفِ تمامی دولتها صرفا بقا است، نه تأمین ابزار برای زندگی عادلانه و بهتر شهروندان. مردم عادل و خیرخواه باید این وظیفه را داشته باشند که به احیای معماری در خدمت زندگی مدنی بپردازند تا معماری بتواند زیبایی شهری را به نمایش گذارد. ما پیوسته به اهداف خود نمیرسیم، اما همیشه میتوانیم فاصله را کمتر کنیم. ایمان به نظام حکومتی و داشتن یک شکگرایی مذهبی در رویارویی با سنت، ما را زنده نگاه خواهد داشت؛ همانطورکه درباره نیاکان ما در دوره کلاسیک باستان و در جمهوری خودمان، چنین بوده است. اگر مصمم باشیم این اصل را بهدرستی به کار ببندیم، آنگاه معماری میتواند مقاصد آگاهانه سیاسی ما را هدایت کند و زنده نگاه دارد. در این صورت است که آنچه در دموکراسی نزد ما عزیز است؛ یعنی امیدداشتن به یک خیر همگانی ارزشمند، متبلور و قدرت مقاومت و کشش در الوارهای اتصال افزون میشود. با همه اینها، امروز شهرهای ما، یعنی مراکز آگاهی مشترک سیاسیمان، در اثر غفلت و بیاعتنایی در حال فروپاشی هستند. تلاش و همت ما میتواند آنها و خود ما را نجات دهد و بههیچوجه نباید به ناامیدی یا ترس از سقوط تن در داد. به قول پولس رسول، ما میدانیم فراتر از قدرتمان آزمون نخواهیم شد؛ بلکه با این آزمون راهی در پیش ما گذاشته خواهد شد که شاید شرایط را تحملپذیر کند. سخن آخر در توصیف شهرها، معمولا از صفاتی مانند «قابل زندگی»، «پایدار»، «سبز»، «منعطف» و این اواخر «هوشمند» استفاده میکنیم تا نشان دهیم نمونه شهرسازی ایدهآل برای ساکنان چگونه است. ما رؤیاهایمان را برای آرمانشهری که تصویر کردهایم، با خودآگاهی، خودکفایی، خودترمیمی، همساز با اقلیم و شهری عادلانه برای همگان، گسترش میدهیم؛ اما این شهرِ قابلزندگی، پایدار، سبز و هوشمند، دقیقا برای چه کسانی؟ و به چه قیمتی؟ و متعلق به که؟ اگر شهرِ آینده، زندگی بهتری برای نیازمندان -بیخانمانها- به ارمغان نیاورد، بنابراین چگونه میتوان موفقیتش در رسیدن به هدف را سنجید؟ با وجود پیشبینیهایی از پیشرفتهای «کیفیت زندگی» در طراحی شهری، زیرساختهای جداگانهای در فضا قرار داده میشود که بهصراحت زندگی افراد کمدرآمد را به سطوح پایینتر تنزل میدهد و شهر را به شکلی ناامیدکننده به سوی برآوردهکردن نیازهای ابتدایی سوق میدهد؛ پوسته معماری همواره در حال انتقال این پیامهاست. معماری، منشوری برای تعمق بیشتر درباره طراحی است. راهحلی برتر، که دورنماهای انسانی برای زندگی اجتماعی، به آن قالب بخشیدهاند. ما گونهای از موجودات اجتماعی هستیم، اما احتمالا بیشازآن، ما موجوداتی وابسته به فضای اطراف هستیم و در نهایت، به دلیل این روابطِ فضامحور، سیاسی هم محسوب میشویم؛ درحالیکه معماری خط اتصال ما با زمین محسوب میشود، بُعدی از ابعاد ارتباطی نیز به شمار میرود که از طریق آن ما با یکدیگر تعامل داریم و سامانه گستردهتری از سیاست، قانون و ساختار اقتصادی را سازماندهی میکنیم (و همچنین سازماندهی میشویم). ازآنجاکه افراد کمی در شکلگیری شهر و قوانین محدودکننده آن دست دارند، بیشترِ ساکنان، محبوس در فضاهای سکونتشان و موضوعاتی در محدوده قدرت و تمایلشان هستند. بسیاری دیگر از مردم، حتی به سختی، از مشارکت در آنچه شهر را میسازد، محروماند. معماری هرگز بهتنهایی نمیتواند جامعهای با تساوی کامل و حقیقی پدید بیاورد و احتمالا هیچگاه بدون بازپیمایش ابعادِ فضا به این یکسانی دست نخواهد یافت. بعضی قاطعانه معتقدند این تجربیات، گسترش تفکر مدنی استثنائاتی در قانون هستند. متأسفانه درست است. برای بیشترِ بخشها، توسعه برونشهری از سوی کسانی هدایت شده که تأثیرات اجتماعی کارهایشان دیده نمیشود. درعوض، آنها با سختی روی به جلو دارند و ریزبهریز حرکت میکنند؛ حتی اگر لزوما از نظر مالی موفقیتی نیابند. آنان فضاهایی زشت میسازند که بیشترِ مردم از آنها متنفرند. سرمایهگذاران، بیش از حدِ معمول محتاط عمل میکنند، فرمول یکسان مراکز خرید نواری را با پارکینگهای زیاد میپذیرند و خیابان شبیه به مجرای عبوری عمل میکند و بهندرت خود را با آنچه تأثیر برنامه گستردهسازیشان بر جامعه اطرافشان است، نگران میکنند. اما دلیلی وجود دارد تا باور کنیم گسترش تفکرات مدنی میتواند پاسخگو باشد. برای مراکز خرید جدید در حال ساخت، نرخ ساختوساز بسیار کمتر از رشد مراکز خرید بزرگ در دهههای پیشین است. مراکز خرید موجود هر روز با مشکلات بیشتری در جذب تعداد کافی از بازدیدکنندگان دستوپنجه نرم میکنند. شرایطی مانند خستگی از مرکز خرید پیش آمده و بسیاری از حومهنشینها تجربیاتی در برخورد با مراکز خرید متروکه یافتند. در آمریکا در سال ۱۹۸۷، شانزده درصد از جامعه آماری گزینه «خیلی اوقات» را برای مراجعه به مراکز خرید پاسخ دادند، این آمار تا سال ۱۹۹۴ به 10 درصد کاهش یافت و 24 درصد عنوان کردند دیگر به این مراکز رجوع نخواهند کرد. باوجوداین ما امروز شاهد رشد و گسترش مراکز بزرگ خرید در شهرها و بهویژه تهران هستیم. مراکزی که نهتنها مکانی برای گردهمایی محسوب نمیشوند، بلکه با حضور و احاطه فضایی غیرقابل درک و خارج از مقیاس انسانی، سرگشتگی را در چهره ناظران مشاهده میکنیم. افرادی که اصطلاحا پرسهزن مینامیم و در این فضای خارج از دموکراسی و گفتمان و تعامل، در مسیرهای خطی بیسرانجام عبور میکنند. دونالد مکدونالد معتقد است: «معماری و شهر به مردم مدیون است؛ بايد شرایط مناسب برای مشارکت مردم در ساخت محیط زندگیشان فراهم آورد ... همه مردم حق دارند خانه داشته باشند، باید به فکر بیخانمانها بود ... مردم باید توانایی (دانش، فرهنگ و اقتصاد) ساخت محیط زندگی خود را داشته باشند و بتوانند برای توسعه آن، تقسیم فضاها یا حتی تغییر نماها به راحتی و با هزینه کم مشارکت کنند و محیط زیست را تخریب نکنند ... و نهایتا این که طرز سکونت و زندگی مردم بايد بیانکننده نحوه مشارکت و مداخله اجتماعی مردم باشد و نه صرفا بیان کننده ایدئولوژیهای ایدهآل و سیاست زده». *معمار، پژوهشگر دوره دکترا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.