گفتوگوي «شرق» با پويا آريانپور دربار ه نمايشگاه «بيخوابي»
توان تحلیل درست از شرایط پیرامون را نداریم
سحر آزاد
خیلی کم پیش میآید با وجود نمایشگاهها، دوسالانهها و جشنوارههای مختلفی که برگزار میشود، برگزارکنندگان دورههای بعد به سراغ برگزیدگان یا شرکتکنندگان سالهای گذشته بروند تا از سرنوشت آنها خبردار شوند و بدانند آیا آنها هنر را به صورت حرفهای ادامه دادهاند یا نه؛ اما پویا آریانپور در یادمان پنجمین دوسالانه دامونفر این کار را به همراه یک گروه انجام داده است. این دوسالانه تاکنون نمایشگاههایی از منتخبان دورههای قبل برگزار کرده بود و امسال نیز قرار بود نمایشگاهی با چنین عنوانی برپا کند؛ اما آریانپور به عنوان دبیر این کار، این بار نمایشگاهی با عنوان یادمان پنجمین دوسالانه دامونفر برگزار کرده است که در آن، صرفا برگزیدهها حضور ندارند. او به سراغ شرکتکنندگان قبلی رفته و با بررسی مسیری که در چند سال اخیر طی کردهاند، مجموعهای با عنوان «بیخوابی» گردآوری کرده است که تا 14 اسفند در دو گالری «اثر» و «اُ» به نمایش گذاشته شده است. او در توضیح تم این نمایشگاه گفته است: «وقتی آرامش کافی نداریم و در بحران هستیم، مجال خواب کافی نداریم و این خستگی باعث میشود در میان خواب و رؤیا و واقعیت در رفتوآمد باشیم، بههمیندلیل اکثر اوقات، تحلیل ما از واقعیت میتواند اشتباه باشد. گاهی شنیدهایم که افراد، حافظه تاریخی ندارند که دلیل آن میتواند بیخوابی باشد و باعث میشود ذهن بهصورت منطقی به دنبال معنا نرود و دوباره تاریخ را تکرار کند. عنوان «بیخوابی» در واقع فراتر از این نمایشگاه است و شامل چند نسل میشود که در این فضا و موقعیت زندگی کردهاند، اما بیشازهمه متوجه جوانها و نسلهای جدید است که درحالحاضر در یک نوع بیخوابی و عدم آسایش بهسر میبرند». با او به بهانه این نمایشگاه صحبت کردیم:
در بخش انتهایی کاتالوگ به نقل از هایدگر اشاره کردهاید که هر نسلی وظیفه دارد از طریق یک فرایند «ارتباط و کشمکش»، به طور اصیل، میراث خود را از آنِ خود کند و سرنوشت خود را کشف کند. آیا «بیخوابی» بخشی از این میراث است؟ اول باید اشارهای به آن متن کنم. بهتر بود کسانی که در نمایشگاه شرکت میکنند، تحت موضوعی فعالیت کنند، اما هم زمان کافی نبود که سوژهای بدهیم و هم اینکه حرفهای نبود. از چه نظر حرفهای نبود؟ از این نظر که هنرمند معمولا سوژهپذیر نیست و میگوید راه خودم را میروم. هر چقدر این هنرمندان جدیتر میشوند، این خواص را پیدا میکنند که دنبال موضوع پیشنهادی نروند، مگر اینکه عدهای باشند که ویژگیهایی را که از نظر موضوع دارند و در کار آنها پیدا میشود، به آنها پیشنهاد کنید تا در یک پروسه یکساله تعدادی کار تولید شود. به همین دلیل من دنبال معنایی میگشتم که این قابلیت را داشته باشد و در این نسل تعمیم پیدا کند. بیخوابی، عنوانی است که ما به دلیل فیلمها یا قصههایی که نقل شده، با آن آشنا هستیم و از طرفی میدیدم شرایط حاکم بر جامعه ما به گونهای است که ما در روزنامهها، کتابخانهها، اشعار و فیلمها میبینیم مردمی هستیم که حافظه تاریخی نداریم. من با خودم میگفتم چرا حافظه تاریخی نداریم؟ ما عملی را که امتحان شده است باز امتحان میکنیم و یک دستاورد مثبت و مهم را باز چنانکه نداشتهایم، از اول امتحان میکنیم. میتوانید مصداقهایی بیاورید؟ بله. ما در سیاست بارها این کار را میکنیم و تجربه سیاسی ما پر از این موضوع است. ما به دلایلی کسی را ستایش میکنیم که در پایان میبینیم او ستایشبرانگیز نیست و بعد دوباره در یک فاصله 10 - 15ساله دوباره دنبال همان شخص میرویم. نمیگویم اروپاییها این اشتباه را نمیکنند، اما آنقدر این اشتباه را نمیکنند. در هنرمان هم این اتفاق زیاد میافتد. تجربیات مدرنیستها بعد از انقلاب دچار وقفهای میشود که پذیرفتنی است؛ یعنی به دلیل شور، هیجان و دگرگونی کلی، آدمها هیجانزده میشوند و یک واکنش عاطفی انجام میدهند، اما این واکنش عاطفی در ایران کمی طولانی میشود و ما از اول چرخ را میسازیم. در واقع بههیچوجه قصهها یا اتفاقها را پیگیری نمیکنیم و این موضوع فقط در سیاست نمود نمییابد. من در تحلیلی که برای خودم از کتابها و شنیدههایم داشتم، به اینجا رسیدم که به نظر میآید ما تحلیل نمیکنیم؛ یعنی از شرایط پیرامونمان نمیتوانیم تحلیل درستی ارائه کنیم. این تحلیل باعث میشود قبل از اینکه به کشف و نتیجه برسیم، دوباره در همان هیجانات غرق شویم؛ به این پرسش میرسیدم که چرا این اتفاق میافتد و چرا ما نمیتوانیم تحلیل کنیم؟ من فکر میکنم تحلیل احتیاج به یک بستر آرام دارد؛ یعنی درعینحال که ایجاد موضوع، حضور محتوا و انگیزههای هنری میتواند مشکلات و مسائل پیرامون ما باشد، اما اگر این بحرانها از حدی بیشتر شود، قدرت تحلیل را میگیرد. در واقع من این را به مثابه بیخوابی گرفتم. من گفتم ما به خواب احتیاج داریم و وقتی که نمیخوابیم، سیستم عصبی دچار خطا میشود؛ مثلا درست نمیبینیم، تصادف میکنیم، زود از کوره درمیرویم و گاهی اوقات میان واقع و غیرواقع معلق میمانیم؛ بیخوابی مانع از فهم درست واقعه میشود و ما فقط به واکنش عاطفی بسنده میکنیم. در جای دیگری از همین متن اشاره کرده بودید که «بیخوابی» مربوط به چند نسل است. کدام نسلها و از چه نسلی این مسئله شروع شده است؟ از آستانه انقلاب به این سو این موضوع هست. در واقع از جایی که بحرانهای جدی آغاز میشود؛ چون جنس بحرانهای ما مثل هم نیست؛ مثلا انقلاب بوده، بعد از آن احزاب مختلف و ترورهای گوناگون، جنگ، تحریمها و... . شاید تنها دورهای که کمی روی آسایش را دیدند، دوران اصلاحات بوده است. شما میبینید در این دوره تحلیل به وجود میآید. من درباره خوببودن یا نبودن صحبت نمیکنم؛ چون درباره تاریخ نمیتوانیم قضاوت کنیم، اما تنها دورهای است که از درون آن محتوا یا تحلیل منطقی به دست میآید. میتوانید منظورتان را از محتوا یا تحلیل منطقی مصداقیتر بگویید؟ در آن دوره اگر فیلمی تولید میشد، نقدهای اساسی و درستی براساس آن ژانر به وجود میآمد. اگر هنری به وجود میآمد، قطع نمیشد. در آن دوره، سیستم حکومتی هم آرامش نسبی داشت و بحران در آن خیلی زیاد نبود و باعث میشد روندی شکل بگیرد. در آن دوره اتفاقهای مهمی که بسترساز هنر الان هست، شکل گرفت؛ حالا خواسته یا ناخواسته. شما میبینید توده بیشتری از هنرمندان مشغول یک فرایند هنری هستند تا یک فریاد. در آن دوره هنرمندان به صورت منظم به خارج اعزام میشدند و نه یک یا دو نفر خاص، بلکه گروههای مختلفی از هنرمندان رشتههای مختلف و اگر الان شاهد برخی اتفاقهای درخشان هستیم در نتیجه آن دوره است. موضوع بیخوابی را چگونه به دوسالانه دامونفر آوردید؟ من فکر کردم «بیخوابی» میتواند یک عنوان جمعی باشد که همه را دربرگرفته است و به همین دلیل فرض گرفتم اگر موضوع را با بقیه هم در میان بگذارم، آنها چنین موقعیتی را حس خواهند کرد. موضوع را با استیتمنت برای کسانی که قرار بود در نمایشگاه شرکت کنند، فرستادم و متوجه شدم برایشان خیلی مهم بوده است و با هم درباره موضوع حرف زدیم، اما اینکه مشخصا آثاری که به دست آمده، با تم بیخوابی کار شده باشد، باید بگویم اینطور نبود. دقیقا. به نظر میآید همه آثار انعکاسدهنده این موضوع نبودند. چون تم بیخوابی میتوانست واکنش به خواب و بیخوابی باشد و اینکه برای من تصویر کلی کافی بود؛ یعنی همین که در زیر چنین اتمسفری، هنری به وجود بیاید. انتخاب از سوی خودشان بود؟ خیر. من، مریم مجد و امید تهرانی از طرف گالری اثر برای انتخاب کارها رفتیم. مجموعهای را که خودشان آماده کرده بودند، دیدیم و از برخی یک اثر و از بعضیها سه اثر انتخاب کردیم؛ چون تعداد، برای من مهم نبود. اعتقاد نداشتم هر کسی باید مثلا سه اثر داشته باشد. تعداد، مشخصکننده هویت آن فرد نیست، ممکن است یک کار از یک نفر برای اینکه ذهنش را شناسایی کنید، کافی باشد. چقدر از آنها که در دورههای قبل شرکت کرده بودند، هنوز نقاشی را ادامه میدهند؟ واقعا نمیدانم. آمار درستی ندارم، اما خیلی از آنها نقاشی میکنند، اما اینکه شرایط اقتصادی و زندگی شخصیشان تا چهحد این امکان را به وجود آورده است که نقاشی را به صورت حرفهای دنبال کنند، مشخص نیست؛ چون وقتی درباره افراد زیر 25 سال صحبت میکنیم، شامل استعدادها میشود و به همین دلیل انتظار نداریم آنها نقاش خبره و هنرمند کاملی باشند. به همین دلیل در همین سنین هم امکان دارد که استعداد از بین برود و جذب کارهای مربوط به معاش شود و بیشتر همین اتفاق میافتد. به همین دلیل کسانی که پیوسته جلو رفتهاند، خیلی زیاد نیستند. من سعی کردم از میان تعدادی که در این 10 سال شرکت کردهاند، یک فهرست 30نفره انتخاب کنم. ابتدا 20نفر را انتخاب کردم و حدس میزدم تعدادی از آنها به دلایلی نخواهند بود. به همین دلیل فکر کردم شاید 10 نفرشان در نمایشگاه حضور پیدا کنند، اما 19 نفر توانستند در نمایشگاه شرکت کنند؛ بنابراین از فهرست دوم فقط یک نفر را اضافه کردم. به نتیجهای که میخواستید رسیدید؟ دامونفر یک حرکت پیوسته داشته و جزء معدود ارگانهای خصوصی است که کارش را مستمر ادامه داده و بحرانها و مسائل اقتصادی مانع از فعالیتش نشده است. حتی شما درباره دوسالانههایی که دولت برگزار میکند، میبینید از پس چنین استمراری برنمیآید که به دلیل مسائل اقتصادی، برنامهریزی و همت افراد است. میتوانیم به عنوان یک برایند از نسل جوان محسوب کنیم. ایده من این بود که اگر بتوانم چکیدهای از مجموعه کارها دربیاورم و امید است شاید دورنمایی از نسل جوان این 10 سال ارائه دهیم. جامعهشناس، روانشناس و زیباییشناس میتوانند به این نمایشگاه بیایند و به اتمسفری که جوانان در آن کار میکنند، پی ببرند؛ اینکه چه چیزهایی توجه میکنند، چه واکنشی دارند، چه مقدار نگاه واقعگرا دارند؟ چه مقدار به ذهن و نگاه شخصی اعتنا میکنند؟ چه مقدار تحت تأثیر هنر غرب هستند؟ چه مقدار به کنه فرهنگ خودشان توجه میکنند؟ اینها موضوعهایی است که میتواند از دل نمایشگاه بیرون بیاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.