دولتهای اروپایی و اندیشه خروج از اتحادیه اروپا
فرشید جعفری . کارشناس روابط بینالملل
روزگاری را سپری میکنیم که به نظر میرسد نظام بینالملل دوره گذار از یک نظم به نظم دیگری را تجربه میکند. تشتت و پراکندگی، عدم قطعیت، پیشبینیناپذیری امور، از صفات دوره گذار است. در این دوره، رشته امور از کف عاملان آن خارج میشود، نوع کنشها را رخدادها تعیین میکنند و همین امر، از سوی عاملان آن، رفتارهای منفعلانه را رقم میزند. در دوره گذار، تعداد تصمیمات و اقدامات خارج از دایره عقل افزایش مییابد. براساس این ویژگیها قریب به یقین میتوان ادعا کرد تحولات سیاست بینالملل خبر از دوره گذار در این قلمرو وسیع انسانی میدهد؛ «داعش» ظهور و ادعای خلافت میکند و تلنگری بر حاکمیت مطلق، تجزیهناپذیر و دائمی دولتهای سوریه و عراق میزند؛ قدرتهای بزرگ با ایران به توافق بزرگ هستهای میرسند؛ عربستان دست به اقدام نظامی علیه یمن میزند؛ روسیه برای دفع داعش جنگندههای خود را به پرواز درمیآورد؛ پاریس به واسطه اقدامات تروریستی غرق در خون میشود؛ مهاجران از خاورمیانه به قاره اروپا میروند و دولتهای اروپایی را در بلاتکلیفی بزرگی مبنی بر پذیرش و نپذیرفتن قرار میدهند؛ ترکیه جنگنده روسی را مورد هدف قرار میدهد و روابط این دو کشور، سخت رو به تیرگی میرود؛ این رخدادها صفاتی را که پیش از این برای دوره گذار اشاره شد، برای سیاست بینالملل رقم میزند.
اما با همه این اوصاف، کاریترین تلنگر را به نظم موجود بینالمللی اندیشههایی میزند که بهتدریج از قلب اروپا سر برمیآورد و آرمانهای اروپای فراوستفالی را با چالش جدی مواجه میکند؛ اندیشههایی که حول محور خروج دولت-ملتهای اروپایی از اتحادیه اروپا شکل میگیرد. چند ماهی از بحران اقتصادی یونان و تردید ماندن و نماندن آن کشور از منطقه یورو نمیگذرد که «دونالد توسک»، رئیس شورای اروپا، از خطر فروپاشی اتحاد 28 کشور اروپایی سخن میگوید و لحظهای حیاتی را برای اروپا به تصویر میکشد. اما مهمتر از آن وعده انتخاباتی «دیوید کامرون»، نخستوزیر بریتانیا، است که درصدد تحقق آن است. کامرون در انتخابات سراسری ماه می سال گذشته میلادی وعده همهپرسی درباره ماندن و نماندن بریتانیا در اتحادیه اروپا داده بود. اکنون او میخواهد به وعده خود عمل کند. اندیشه خروج از اتحادیه اروپا ازآنرو تأثیرگذار بر سیاست بینالملل است و این عرصه را وارد دورهای انتقالی میکند که آغاز سیاست بینالملل مدرن را باید در اروپا جستوجو کرد. سیاست بینالملل مدرن ابتدا از اروپا آغاز شد و سپس به سایر نقاط جهان تسری پیدا کرد. دولت-ملتهای اروپایی سه مرحله تحول را از سر گذراندهاند. از فردای قرارداد وستفالی در سال 1648 میلادی که به دنبال جنگهای مذهبی 30ساله آغاز شد، دولت-ملتهای اروپایی شکل گرفتند. این دولتها بازیگری انحصاری سیاست بینالملل را به دست گرفتند. آنها برای بقا و امنیت خویش در جستوجوی قدرت بودند، اما منبع قدرت خویش را در میلیتاریسم مییافتند؛ دولتی که بیشترین تصرفات ارضی از طریق قدرت نظامی را داشت دولت قدرتمندی قلمداد میشد. 340 سال دولتهای اروپایی به همین منوال زندگی خود را سر کردند، تا اینکه بعد از جنگهای جهانی اول و دوم، قدرت نظامی اولویت خود را برای این دولتها از دست داد و اقتصاد تنها مرجع قدرت شد و این دولتها به دولتهای تجاری تغییر ماهیت دادند. از این پس دولتی که از بُعد اقتصادی قدرتمند باشد، دولت برتری است. اما مدتزمانی نگذشت که دانش و اطلاعات جایگزین منبع اقتصادی قدرت شد. دولتهای اروپایی برای استیلای خود سرمایهگذاری در دانش و اطلاعات را در اولویت قرار دادند و بهاینترتیب نقاب دولت مجازی را بر چهره زدند. دولتهایی که از این لحاظ قدرتمند باشند، بنا بر روایت «ریچارد روز کرانس» مغز جهان خواهند بود. اتحادیه اروپا در دومین مرحله تحول دولتهای اروپایی، یعنی دولتهای تجاری در سال 1957 میلادی با انعقاد موافقتنامه رم شکل گرفت و در سال 1993 به دنبال موافقتنامه ماستریخت به شکلی درآمد که اکنون وجود دارد. دولت تجاری از همان ابتدا درصدد بود از گرفتاریهای نظم وستفالی رهایی یابند. ازاینرو، با اقداماتی سعی کردند مرزهای متعارف ملی را کمرنگ کنند و پول واحدی را برای خود تدارک ببینند. اتحادیه اروپا که دل سایر مناطق جهان را ربود و تبدیل به یک پارادایم برای سایر مناطق شد، اکنون با چالش اندیشه خروج مواجه شده است که اگر تداوم یابد، در کمال ناباوری با بازگشت به دولت-ملت اولیه یعنی همان دولتی که قدرت نظامی و اقدام نظامی را برای توانمندیاش سرلوحه خود قرار داده بود، مواجه خواهیم شد؛ بهویژه اگر این اندیشه با تحولات سایر مناطق جهان ازجمله خاورمیانه پیوند بخورد، تشدید خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.