تهران پیشقراول هزینهکردن هویت شهری
محمدرضا حائری
اگر از شهری مانند تهران امکانات خدادادیاش را بگیریم و همه آن امکانات را برای ساختن و ساختمان هزینه کنیم، یعنی روی تمام رود درهها و تپه ماهورها و دشتها و باغها و حریمهایش بسازیم و درهمینحال به جستوجوی هویت شهری بگردیم همزمان در دو مسیر، که خلاف جهت یکدیگر هستند حرکت کرده و میکنیم. چراکه با هزینهکردن استعدادها و توانهای سرزمینی تهران و تصرف همه حریمهای آن، عملا در مسیر بیهویتی گام برداشتهایم و در این وضعیت تمامی عناصر هویتبخش شهر جایگاه واقعی خود را از دست خواهند داد. پیشفرض این گفتار آن است که ماهیت شهر در همهجای جهان عبارت است از سازماندهی مدبرانه فضا و فعالیت از طریق برقراری تعادل میان فضاهای عمومی و خصوصی طبیعی و مصنوع. اما هویت مربوط است به اینکه کدام شهر ایرانی است و کدام شهر اروپایی و کدام شهر ژاپنی. هویت به اینها مربوط است و از سوی دیگر رابطهای تعاملی و تکاملی بین هویت و ماهیت وجود دارد. مشکل بتوان این دو را نسبت به شهر بهطور مستقل و جداگانه مطرح کرد، مگر در مباحث صرفا فلسفی. نمیشود ماهیت شهری انسجام نیافته باشد اما هویتش تکامل یافته و وقتی در شهری مدیریت فضا و فعالیت عُقلایی باشد، منطقی باشد، ماهیت شهر ساختهوپرداخته میشود. برپایه چنان ماهیتی، هویت شهری امکان بروز پیدا میکند. همچنان که در ماهیت، همه ما انسانیم، اما هویت ما به نوع ادبورزی ایرانیمان و رفتار صلحآمیز مسلمانیمان وابسته و ممتاز است. شهر هم همینطور. بر بستر ماهیتی سالم، هویتی منسجم آشکار میشود و تمامی عناصر و عوامل فیزیکی و بصری شهر، بخشی از این هویت میشوند. پژوهشی درباره چگونگی حضور یک بنا در یک جامعه شهری یا روستایی انجام شده با عنوان Building Performance Evaluation (قابل جستوجو در اینترنت). جان کلام این پژوهش میگوید زیبایی مقولهای جدا از سایر عوامل شکلدهنده یک بنا نیست. اما اکنون زیبایی یک بنا بهعنوان یک پدیده عرضی در مرحله آخر نمود مییابد. حال آنکه در تمام معماریهای برجسته جهان، زیبایی در بطن تکتک عناصر به کار رفته در اثر حضور و بروز دارد. براساس این پژوهش هر بنا در وهله اول باید سلامت، ایمن و امن باشد. این اولین و پایهایترین عوامل و مفاهیم موردنیاز در یک بناست. اگر این سه نباشد دیگر هیچ. پس سلامتی، ایمنی و امنیت. در وهله دوم هر بنا باید بتواند به کفایت از عملکردهای موردنیاز، روابط صحیح بین عملکردها و کارایی عملکردی برخوردار باشد. اگر بنا، خانه است یا بیمارستان باید به کفایتِ امروز و نیازهای آینده از وجود عملکردهای ضروری و آیندهنگر، برقراری روابط صحیح بین آنها و کارایی هر یک از آنها برخوردار باشد. پس اگر سالم و ایمن و امن ساختیم اما عملکردها و کارایی روابط عملکردهای بنا صحیح نباشند، بنا از سودمندی لازم برخوردار نخواهد بود. پژوهش BPE ادامه میدهد که هر بنا در مرحله سوم باید پاسخگوی نیازهای فرد، نیازهای جامعه و نیازهای فرهنگی موجود باشد. وقتی تکتک ساختمانها با این شیوه BPE مورد ارزیابی و سنجش ساختوساز قرار بگیرند میتوانیم آن را به ارزیابی کمی و کیفی شهری (Urban Performance Evaluation) ارتقا دهیم و میتوانیم شهر را هم با این معیارها بسنجیم. یعنی هر شهری در درجه اول باید سلامت، ایمن و امن باشد و راه را بر سیل و زلزله و آتشسوزی، خلاف و دزدی ببندد و در درجه دوم باید کاربریهای لازم طبیعی و مصنوع را دارا باشد و رابطه صحیح بین کاربریها یعنی شبکه معابر سواره و پیاده و کارایی مجموعههای عملکردی را داشته باشد؛ و در درجه سوم شهر باید پاسخگوی نیازهای فرد، جامعه و فرهنگ اجتماعی باشد. در آخرین مرحله در صورت دارابودن 9 معیار پیشین شهر و بنا بهطور طبیعی و فرایندی زیبا خواهند بود و البته میتوانند زیباتر شوند. با رعایت 9 معیار برشمرده، اصول زیباییشناسی اجتماعی که هماهنگی و تعادل است پدیدار میشوند و با تکیه بر خلاقیت مدیران، معماران، شهرسازان و هنرمندان شهر میتواند زیبا و زیباتر شود. با توجه به گفتار فوق، تهران، بستری بهغایت مستعد را با ترکیبی از کوه و کوهپایه و جلگه و دشت، برای شهرشدن در اختیار ما قرار داده. این ساختار طبیعی در طی هزارهها- بیش از هشتهزارسال- ساختار تمدنی سالم، ایمن، امن، کارا و پاسخگویی را؛ از ری گرفته تا تجریش و قیطریه و بعد دارالخلافه طهماسبی و دارالخلافه ناصری را پذیرا شده و تا دهه 1330 برای ساکنانی حدود 5/1 میلیوننفر آب و سبزه و هوای تمیز فراهم کرده. اما بیش از نیمقرن است که ما (منظور از ما یعنی مردم و مدیران و متخصصان) تکتک عناصر ساختاری تهران را هزینه کردهایم برای ساختن، آن هم ساختن بدون معماری که از پدیدههای نادر در نیمقرن اخیر است و از تهران شروع شد و به سراسر کشور گسترش یافت، ساختن بدون معماری، یعنی درنظرنگرفتن معیارهای سازماندهی آگاهانه فضا از طریق هزینهکردن سرمایههای طبیعی، تاریخی و تمدنی تهران. اکنون بعد از نیمقرن به خود آمده و میپرسیم چگونه شهر ما میتواند باهویت و زیبا شود؟ چگونه آن را آراسته کنیم؟ به قول معماران قدیمی آراپیرا کنیم، تنظیم و تقویم کنیم، فوتوفن این کار چیست؟ فوتوفن این کار این رفتاری نیست که در این نیمقرن در پیش گرفتهایم. در شهری مثل تهران زیبایی بیشتر نمایان میشود هنگامی که ما خطرات عظیم شهری را مانند سیل و زلزله و آلودگی هوا در کوتاهمدت برطرف کنیم یا حملونقل عمومی را سازمان دهیم، بدنه شهر بهعنوان زیرمجموعه هویت شهر، هنگامی معنای واقعی خود را مییابد که فضاهای طبیعی شهر را با حریمخواری، کوهخواری، مسیلخواری، گسل خواری، از بین نبریم و با هزینهکردن سرمایههای طبیعی و تمدنی شهر در تعارض قرار نگیرند. بیش از نیمقرن است که تهران را بهاشتباه در شرق و غرب روی اراضی محافظتکننده رشد دادهایم. ساختار طبیعی، تمدنی و تاریخی شهر تهران در طی هزارهها به صورت شمالی- جنوبی شکل گرفته و با گسترش شرقی- غربی تهران، بیش از نیمقرن است که سرمایههای طبیعی، سرمایههای تمدنی و اجتماعی شهر را هزینه کردهایم و هنوز هم میکنیم. اما هنوز هم فرصت داریم. ما (مردم، مدیران و متخصصان) در این قمار هزینهکردن سرمایههای طبیعی و تمدنی تهران همه بازندهایم. در حالت باخت، طرح کلامی مقوله هویت ما را نجات نمیدهد. اگر ما (یعنی مدیران، مردم و متخصصان) با عزمی همگانی و غیرشعاری دوباره روددرههای تهران را به شهر تهران برگردانیم و بهجای دامنزدن به ولع تملک، احساس تعلق را در شهر رواج دهیم. اگر بهجای منفعت آنی و خاص، منفعت آتی و عام را جایگزین کنیم، هم شهر، هم شهروند، هم شهردار و هم شهرساز برنده خواهند شد. در توسعه کلانشهر تهران اگر حریمها را- تمام حریمهای طبیعی و مصنوع را- به رسمیت بشناسیم (چون حریمها، هم حدفاصل فضاهای طبیعی و مصنوع را جدا و مشخص میکنند هم از تداخل عملکردی آنها جلوگیری میکنند)، این یگانه راهی است بهسوی تضمین هویت تهران که در آن بهطور طبیعی زیبایی بروز پیدا میکند و عناصر هویتبخش از حالت الحاقی و بزک فاصله گرفته و جایگاه واقعی خود را بهطور طبیعی بهدست میآورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.