پیشنیازهای ارتباط موفق علم و صنعت
با پژوهش بیگانه نباشیم
ابراهیم سوزنچی. قائممقام پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف
از دو بُعد مختلف میتوان به نقش و جایگاه پژوهش و پژوهشگاهها نگریست. ابتدا از بُعد علمی، یعنی نقش پژوهشگاهها در علم و دوم از منظر فناوری و نوآوری میتوان این جایگاه را مورد بررسی و ارزیابی قرار داد. شکلگیری علم به صورت جدید، که از آن تحت عنوان «سایِنس» (Science) یاد میکنیم، محصول دوره روشنفکری در اروپاست. در فضای روشنفکری شکلگرفته در غرب، بر استفاده از عقل و محوریت قرارگرفتن عقل انسان بسیار تأکید شد. در ابتدا، تنها وظیفه علم در غرب توجیه منطق کلیسا بود. به بیان دیگر توجیه دعاوی کلیسا برعهدهاش بود اما بعدها ساختاری مستقل گرفت و به تجربه و عقل انسان تکیه کرد. در نتیجه علم محصول چنین فضایی در غرب است. بهتدریج چیزی به نام پژوهش نیز از دل این علم ایجاد شد و درواقع، مفهوم پژوهش به معنای ارتباطگرفتن با عالم طبیعت و شناخت آن، معنای اصلی علوم تجربی یا همان ساینس است. از قرن هجدهم بهبعد این ایده مطرح شد که پژوهش و آموزش به صورتی یکپارچه کنار هم پیش بروند، درنهایت از دل این ایده دانشگاهها ایجاد شدند. یونیورسیتی یا دانشگاههای مدرن که از تلفیق پژوهش با آموزش ایجاد شدند، هدف را بر مبنای توسعه ظرفیتهای بشری قرار دادند. این نوع نگاه بیان میکرد ظرفیت انسانی در تعامل با طبیعت شکوفا میشود و در نتیجه آموزش و پژوهش باید یکپارچه شده و در کنار هم قرار بگیرند. از آن پس پژوهش در بستر ساختار دانشگاهها حرکت کرده و پژوهش در مسیر علم قدم گذاشت. دانشگاههای مدرن ایجاد شدند و هزینه را دولت تأمین میکرد. اختلافنظرهایی وجود دارد، اما برخی از اسلامشناسان معتقدند شکوفایی علمی مسلمانان بهنوعی به دلیل حرکت علم و پژوهش و تجربهگرایی در کنار یکدیگر بوده است. این یک خط پژوهش بود که بر تجربهگرایی و توسعه دانش مبتنیبر آموختههای تجربی عینی استوار بود و بخش عمده پیشرفت علمی در غرب مبتنیبر چنین تفکری است. یک سوی دیگر پژوهش اما، به حوزه اقتصاد و فناوری برمیگردد. در غرب سه تحول عظیم رخ داد. انقلاب روشنفکری، انقلاب صنعتی و انقلاب سیاسی موجب شدند دنیای جدید شکل بگیرد. سوی دوم پژوهش به معنای فناورانه و نوآورانه، ناشی از انقلاب صنعتی اروپاست. زمانیکه انقلاب صنعتی در انگلستان رخ داد و در پی آن ماشینهای صنعتی ایجاد شدند، عدهای بودند که از طریق تلاش در ساخت ابزارهای جدید و ساخت وسایل جدید، گذران زندگی میکردند. این افراد که بهنوعی کارآفرین بودند و مبتنیبر تواناییهای فردی کسب درآمد میکردند، نوع دیگری از پژوهش را در فضای صنعتی ایجاد کردند. پژوهش این افراد با هدف منفعت اقتصادی و نه فهم قوانین طبیعت، به ساخت وسیله یا ابزار جدیدی منجر میشد. با بررسی تفاوت در نوع عملکرد و دیدگاه «ادیسون» با «نیوتن»، میتوان این مسئله را درک کرد. «ادیسون» در پی اختراع و ساخت ابزارهای جدید بود، ولی «نیوتن» در پی کشف قوانین و حقایق طبیعت تحقیق و پژوهش میکرد. بهتدریج دپارتمان تحقیق و توسعه، به قسمت مهمی از کارخانههای صنعتی اروپا تبدیل شد؛ ساختارهایی که با تحقیق و پژوهش به تولید ابزارهای جدید پرداختند یا با توسعه و تجهیز کارخانهها و واحدهای صنعتی بزرگ به بخش مهمی از این واحدها تبدیل شدند. در نتیجه بخش علمی و تجربی و بخش اقتصادی و فناوری در دو پارادایم مختلف به جلو رفتند، البته همواره ارتباطهایی نیز با یکدیگر داشتهاند. بهطورمثال وقتی ابزار جدیدی ساخته میشود، نیازمند پیروی از قوانین طبیعت و آشنایی سازنده با علوم محض است. حال چگونگی این ارتباط در طول زمان، بحث بسیار مهمی است که نیازمند بررسی است. اما پژوهش در ایران به شیوه دیگری به جلو رفته است. بنای دانشگاهها در ایران از زمان شکلگیری آن، صرفا آموزشمحور و نه پژوهشمحور بوده است. اگرچه دانشگاههای دنیا به مفهوم مدرن مبتنیبر پژوهش و کشف قوانین علم پیش رفتند، اما این نهاد در ایران صرفا مبتنیبر آموزش، فعالیت کرده است. یعنی این نهاد از ابتدا طوری ایجاد شده که مبنای آن پژوهش نبوده است. درواقع دانشگاهها صرفا برای ارائه آموزشها ایجاد شدند و در نتیجه پژوهش یک امر متأخر بوده است. طی 20 سال اخیر، این دغدغه مطرح شد که تحقیق و پژوهش چگونه میتواند با آموزش یکپارچه شود. اما متأسفانه هنوز برای این مسئله به پاسخ روشنی نرسیدهایم و تکلیف برای استفاده از یک مدل راهبردی تعیین نشده است. بنابراین تحقیق و پژوهش در دانشگاهها همچنان بهمثابه یک موجود غریبه است. درحالیکه با نگاهی به دانشگاههای پیشرو، متوجه خواهیم شد ساختار بر مبنای پژوهش بنا شده است، ساختار دانشگاهی کشورمان از نداشتن تعریف جایگاهی مشخص برای پژوهش رنج میبرد. در دانشگاههای معتبر دنیا، پژوهش مرکز ثقل اقدامها قرار گرفته و نسبت آن با آموزش، صنعت و فناوری بهخوبی تعریف شده است. مشکلات ساختاری جدی وجود دارد تا بتوانیم پژوهش را در ساختاری که برمبنای آموزش صرف ایجاد شده، وارد کنیم، ولی همچنان توفیق چندانی کسب نکردهایم. از سوی دیگر وقتی به صنعت و فناوری مینگریم، مشاهده میکنیم که صنایع و واحدهای بزرگ فناوری پیشرفته دنیا به سمت ایجاد واحدهای تحقیق و توسعه (R&D) بهعنوان یک از اصلیترین رکنهای صنعت اقدام کردهاند. در کشور ما، صنعتیشدن نیز بر مبنای رقابت و توسعه نبوده است، محصولات رقابتپذیر و پیشرفته معنا ندارد و بههمیندلیل در صنعت و فناوری نیز پژوهش و تحقیق و توسعه تعریفشده نیست. اغلب واحدهایی که تحت عنوان تحقیق و توسعه فعالیت میکنند، جنبه تشریفاتی دارند. درحالحاضر در تکاپوی تعریف جایگاه مشخصی برای پژوهش در دو بخش علم و صنعت هستیم. مسیری که توسط این دو طی میشود، لزوما یکسان نخواهد بود چراکه دانشگاه با سیاستهای خود و صنعت و فناوری نیز با راهبردهای متناسب با خود حرکت میکند. درمجموع باید ساختارهای نادرستی که در حوزه آموزش و صنعت از گذشته تحمیل شدهاند، اصلاح شوند تا پژوهش جایگاه واقعی خود را بیابد. در این صورت خروجی مناسبی به مخاطب ارائه میدهند. اگر این چالشها و ایرادات اساسی در تعریف جایگاه صحیح تحقیق و پژوهش رفع شوند، آنگاه مقولهای به نام ارتباط صنعت و دانشگاه میتواند معنای واقعی پیدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.