درباره چگونگی حمایت از شرکتهای دانشبنیان
گسترش ساختارهای نظاممند
رضا منصوری. استاد دانشگاه صنعتی شریف
1- موضوع تجاریسازی تحقیقات و تأثیرگذاری تحقیقات در اقتصاد کشورها، سابقهای طولانی در دنیا دارد و در کشور ما نیز 20 سالی است که چنین ادبیاتی شکل گرفته است. اکنون به نظر میرسد ضرورت دارد ما موضوع تجاریسازی و اقتصاد پژوهش را ابتدا در مقیاسی کوچک امتحان کنیم و سپس ساختاری نظاممند را برای گسترش آن شکل دهیم. 2- در سالهای اخیر، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، شدت گرفته است اما باید تأکید کرد بدون اطمینان از اینکه بخش اداری کشور چنان چابک و زبده شده که شرکتهای خلاق را، هم شناسایی و هم حمایت کند (نه اینکه زجر دهد و از هر خلاقیتی پشیمان کند)، صحبت از اقتصاد مقاومتی و اقتصاد دانشبنیان، در حد یک انشای دبیرستانی میماند و موجبات خودشیرینسازی برخی واسطهها و مقامدوستان را فراهم میکند. 3- بهتازگی موجی درباره توسعه شرکتهای دانشبنیان در کشور پدید آمده است و وامهای کلانی را بهمنظور تحقق اهداف مرتبط با اقتصاد مقاومتی به این شرکتها تخصیص میدهند، اما اقتصاد مقاومتی فقط دو کلمه نیست، بلکه یک دنیا کار و زحمت است و باید زمینه را برای کسانی که تواناییهایی در این زمینه دارند، فراهم کرد، نه کسانی که فقط استفاده از رانتها را بلدند. 4- تحقیقات انواع بسیار متفاوت دارد مثل اعم از بنیادی، کاربردی، توسعهای، بنیادی محض و راهبردی و ... . باید تأکید کرد تأثیر اقتصادی هریک از انواع تحقیقات با یکدیگر متفاوت است، بهعنوان نمونه، کشورهای صنعتی به منافع تحقیقات بنیادی محض آگاهند و اثر آن را بهخوبی بررسی کردند، این درحالی است که کشور ما با این مفاهیم بیگانه است و این مفاهیم، در بوروکراسیهای اداری ما به کار برده نشده است به نحوی که نمیتوانیم تشخیص دهیم مجاری مالی برای پژوهشهای بنیادی، توسعهای و ... چگونه است و کجا دولت و بخش خصوصی باید سرمایهگذاری کنند. 5- نظام اداری کشور هیچگاه نپذیرفته است مفاهیم مدرن اداری را وارد موافقتنامههای خود کند و از این جهت شبیه دوران قاجار رفتار میکند. مگر میشود از اقتصاد مقاومتی صحبت کرد ولی خود را به مفاهیم مدرن اقتصاد، علم و فناوری مجهز نکرد؟ برای مثال در دهه 1330 شمسی مصادف با دوران دکتر مصدق و طرح اندیشه تشکیل سازمان مدیریت در ایران، در غرب سندی را نگاشتند که تمام مفاهیم پژوهشی در آن آورده شده بود، درواقع آنها بیش از 50 سال زمان داشتند که این مفاهیم را در بوروکراسیهای اداری خود وارد کنند. 6- هر نوع سرمایهگذاری که فاقد زیرساخت اداری و اجرائی باشد، با شکست مواجه میشود. برای مثال، 70 سال پیش دانشگاه تهران را با الگوبرداری از غرب تأسیس کردیم، بدون آنکه بدانیم دانشگاه یعنی چه و با گذشت این همه سال، هنوز نتوانستهایم دانشگاه پویایی داشته باشیم که همرده صد دانشگاه برتر دنیا باشد. باید در نظر داشت عملیاتیکردن مدلهای کشورهای پیشرفته، بدون زیرساخت مناسب، منجر به شکست میشود. درواقع مدلهای ذکرشده را از غرب میگیریم و یادمان میرود که آنها سالها برای این مدلها، نظریهسازی کرده و مفاهیم آن را در غرب نهادینه کردهاند و بههمیندلیل دچار یک اشتباه بزرگ راهبردی میشویم. 7- در سال 1365 متنی برای برنامه اول توسعه جمهوری اسلامی ایران نگاشته شد که در آن برای اولینبار مقرر شد 0.6 درصد از درآمد ناخالص ملی صرف پژوهش شود اما با گذشت بیش از 25 سال، هنوز از برنامه پنجساله اول جمهوری اسلامی ایران عقب هستیم. درحالیکه براساس برنامه پنجم توسعه، بودجه پژوهشی کشور باید به سه درصد درآمد ناخالص ملی برسد، هنوز نتوانستهایم در بخش پژوهش به نیم درصد از درآمد ناخالص ملی کشور هم دست یابیم و این مسئله اصلا قابل دفاع نیست. دراینمیان، هیچ مسئولی هم نمیپرسد چرا؟ در سال 84 حدود 0.7 درصد از درآمد ناخالص ملی کشور صرف پژوهش شد که درواقع این رقم بالاترین رقم ذکرشده در تاریخ ایران تاکنون به شمار میرود. 8- مجموعه این مطالب نشان میدهد ما در زیرساختهای علمی کشور مشکل اساسی داریم و باید هرچه زودتر به ایجاد زیرساختهای اداری یک مجموعه آموزشدیده قوی بپردازیم. چگونه میتوان مدل کشورهای غربی را بدون لحاظ زیرساختهای آن اجرائی کرد؟ ما چگونه میتوانیم این مدلها را داشته باشیم در صورتی که هنوز این مفاهیم را نمیشناسیم و آنها را در بوروکراسی نظام مدیریتی وارد نکردهایم؟ بهعنوان نمونه، درحالحاضر کشور ما عنوان «نظام ملی نوآوری» را از کشورهای صنعتی گرفته و موجی را دراینباره ایجاد کردهایم، غافل از اینکه در آن کشورها مفهوم تجاریسازی، ارتباط بین نهادهای مختلف تجارت و علم وجود دارد درحالیکه در کشور ما یا این مجموعه نهادها وجود ندارد یا ارتباط آنها را با یکدیگر نداریم. 9- بهتازگی موجی در زمینه افزایش شرکتهای دانشبنیان و تسهیلات و اعتبارات مالی درنظر گرفتهشده برای این شرکتها از راههای مختلف مانند صندوق نوآوری و شکوفایی پدید آمده است اما باید در نظر داشت اقدام ذکرشده بدون لحاظ زیرساختهای لازم ممکن است باعث شود تعدادی از شرکتها و افراد رانتخواری که به واسطه ارتباطات خود میتوانند به بدنه کارشناسی دولت نزدیک شوند، تسهیلات بیشتری را دریافت کنند. به عبارتی دیگر، با منابع مالی در نظر گرفتهشده، شاخکهای بسیاری از این شرکتها تیز شده و به دنبال جذب اعتبارات بیشتر هستند که باید مراقب آنها باشند. 10- در بحث توسعه شرکتهای دانشبنیان، ابتدا باید یک برنامهریزی کوتاهمدت داشته باشیم و در بدو امر نیز بدنه کارشناسی قوی در سازمان مدیریت طراحی کنیم تا مجاری گذردهی پولی را فراهم کنند و این بدنه بداند کجا کارها را تسهیل و کجا مانع ادامه روند شود، نه اینکه به دلیل منافع شخصی، مانع پیشرفت ایده شوند. یادمان باشد این اقدامات حداقل به دو سال زمان نیاز دارد. ما ابتدا نیازمند یک ساختار اداری چابک و قوی هستیم به نحوی که یک مجموعه آموزشدیده قوی در سازمان مدیریت، بخشهای خزانهداری کشور و بخشهایی از دولت ازجمله وزارت علوم، وزارت بهداشت و معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری تربیت کنیم و پس از آن تعداد شرکتهای دانشبنیان را به مرور ارتقا دهیم و این شرکتها را به اولویتهای کشور وصل کنیم. باید با ایجاد ساختارهای اداری، به کارشناسان خود آموزش دهیم و مدیران مربوطه را درسازمان مدیریت تربیت کنیم، پس از آن، از شرکتهای کوچک دانشبنیان حمایت کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.