لزوم هماهنگی میان تولید علم و بازار
اتفاقهای خوبی در راه است
عبدالرضا میرمحسنی. عضو هیأتعلمی دانشگاه تبریز
اگر بخواهیم فرایند تولید ثروت از علم را در کشورمان با تجربههای جهانی مقایسه کنیم، ابتدا باید با خود این فرایند آشنا شد. این فرایند سیکلی مشخص دارد که شامل سه مرحله است. اولین مرحله آن «تولید علم»، دومین مرحله «تولید فناوری» و مرحله نهایی «تبدیل فناوری به محصول» است که هرکدام از این مراحل دارای مؤلفههای مشخص و ویژگیهای خاص خود هستند. هر کشوری با توجه به شاخصههای هر یک از مراحل مذکور، میتواند بررسی کند تا چه میزان در این فرایند توفیق یافته است. مجموعه کلی و بههمپیوسته این مراحل در کنار یکدیگر، فرایندی است که با عبارت تولید ثروت از علم یا «تجاریسازی» شناخته میشود. شاخصه اصلی تولید علم در کشور که همان «تولید مقالات علمی» است، نشان میدهد کشور ایران از لحاظ تولید علم در وضعیت خوبی قرار دارد اما شاخصه تبدیل علم به فناوری، مبتنیبر تعداد اختراعات ثبتشده در مقیاس جهانی است. کشورهای توسعهیافته دنیا از طریق شرکتها و کارگزاران موفق، اقدام به ثبت اختراعات میکنند. اینجا نقطهای است که دارای ضعفها و مشکلاتی هستیم. یک معیار جهانی بیان میکند شاخصه موفقیت در عرصه تبدیل علم به فناوری، به ازای هر 15 مقاله علمی تولیدشده، باید حداقل یک اختراع ثبت و سندشده یا پتنت وجود داشته باشد. البته شاخصه رسیدن به فناوری، تولید محصول نیست بلکه تولید پتنت بهعنوان شاخصه اصلی تولید فناوری بیان میشود، سپس مجموعه چند پتنت، به تولید یک محصول منجر میشود. بهطورمثال دستگاه آیپد که محصولی شناختهشده در دنیاست، در پشت صحنه خود از چندین پتنت تشکیل شده است که تعدادی از این پتنتها، تولید اپل بود و تعداد دیگری خریداری شده است. ضعف در پتنتهای تولیدشده از علم، خلأ این مرحله از تجاریسازی است. سهم تولید فناوری از علم خلائی است که باید مورد توجه ویژه مراکز تولید علم قرار گیرد. این توجه به این معنا نیست که به فرض، بخشنامهای صادر شود تا تولید علم در دانشگاهها افزایش یابد بلکه نیاز به تبدیل و رساندن فناوری به بازار باید توسط دفاتر مختص این امر انجام شود. باید توسط این دفاتر نیاز و درخواست جامعه بررسی شود، درخواست بازار مورد ارزیابی قرار گیرد و در ادامه ظرفیت وجود مشتری و ایجاد درخواست و نیاز برای فناوریها صورت گیرد. شرکتهای دانشبنیان در این زمینه نقشی مهم و ممتاز ایفا میکنند. این شرکتها میتوانند نیاز بازار را بسنجند؛ ایجاد نیاز کرده، خواسته بازار و جامعه را ارزیابی و محصول مورد درخواست را تولید و نیاز را برآورده کنند. همانطور که اشاره شد، با تولید فناوری از علم و تبدیل چند فناوری به یک محصول، تجاریسازی یا تولید ثروت از علم تحقق مییابد. در این مدل، چرخه اقتصاد تکامل مییابد و پیامد تکامل این چرخه، فعالیت مداوم و پویای موتور اقتصاد کشور خواهد بود. تجاریسازی در یک جمله بدین معناست که با زیرساختسازی علم تولیدشده در نهایت به محصول برسد، تمام این مرحلهها از بخش تولید مقاله علمی تا عرضه محصول به بازار در یک سو حرکت کرده و هم مسیر هستند یعنی عرصه تولید علم، بدون ارتباط با بازار و فناوری فعالیت نمیکند. اساس موقیت عرصه تجاریسازی در همین یکسویی و گامبرداشتن در مسیری یکسان و مشخص است. کشورهای توسعهیافته با وجود دفترهایی که مراکز و شعباتی بینالمللی دارند، همسوسازی را انجام میدهند. در واقع یکی از وظایف اصلی این دفترها، تبدیل محصول تولیدشده مبتنی بر فناوری به برند است. اهمیت مراکز حرفهای، در برندسازی و ارائه یک محصول موفق به بازار مشخص میشود. در این حوزه باید از تجربههای موفق جهانی بهره برده و هیچ اشکالی ندارد اگر بتوانیم از دانش و مهارت دیگر کشورها در این بخش استفاده کنیم. در همسوسازی، کار دولتی حائز اهمیت بالایی است. نقش دولت و نهادهای کلان حکومتی در آغاز این کار خیلی مهم است. دولت با حمایتهایش میتواند به همسوسازی کمک کند. نگاه غالب به مراکز آموزش عالی و در رأس آن دانشگاهها این است که دانشجو با ورود به دانشگاه تعدادی کتاب سنگین و قطور مطالعه میکند، در آزمایشگاه مطالعه و آزمایش میکند و استادان شیکی هم هستند که به آنها درس میدهند؛ در نهایت با مدرک و تخصصی از دانشگاه فارغ التحصیل میشوند. اما با نگاهی به دانشگاههای مطرح دنیا میبینیم بخش عمدهای از تمرکز دانشجویان صرف پژوهش و تولید و شناخت بازار میشود. نگاه دانشگاههای کشورمان به موضوع شرکتهای دانشبنیان، شرکتهای تولیدی، پارکهای علم و فناوری، میزان پژوهش و شناخت بازار کار، نگاهی سطحی است که با توجه به دانشگاههای موفق دنیا، این نگاه باید عمقی شود. خوشبختانه تاکنون اتفاقات خوبی رخ داده است، به طور مثال قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان که به تازگی و از سال جاری اجرائی شد، گام مهمی در مسیر همسوسازی است. باید توجه داشت فعالیتهای یک شهر توسط پارکهای علم و فناوری و شرکتهای دانش بنیان در داخل دانشگاهها انجام میشود که اهمیت بسیار بالای این مراکز را نشان میدهد. به نظرمیرسد با توجه به تمرکزی که طی چندین سال روی موضوع تولید علم بوده، نیاز کنونی کشور به تولید فناوری و عرضه محصول دانشمحور، بیشتر احساس میشود و بخش اعظمی از توجه در سطح کلان باید به این سو جلب شود. در کشور تولید علم داریم اما مصرف نمیشود زیرا ارتباط و هماهنگی بین حوزه تولید علم و بازار وجود ندارد، مانند کارخانهای که تولید میکند، اما محصول تولیدی خودش را به فروش نمیرساند. این کارخانه محصولات را انبار میکند تا اینکه پس از مدتی خراب میشوند. سیر پیشرفت در مسیر تولید علم، شیب تندی داشته است. این شیب تند در برههای از زمان احساس میشد، اما اکنون نیاز به سرعت در تولید محصول مبتنیبر فناوری بر اساس نیاز بازار احساس میشود. دولت میتواند یک پایگاه داده جامع بسیار قوی از وضعیت موجود تولیدات علمی و نیاز بازار ایجاد کند. بخشی از این پایگاه داده، اولویتهای بازار است. اگر اولویتها مشخص نباشد، علمی که تولید میشود، متناسب با نیازها و اولویتها نیست و عملا هزینههای کلان صرفشده برای تولید علم بلااستفاده خواهد ماند. بخش دوم این پایگاه داده، تشخیص شکافهاست. دولت موظف است شکاف موجود میان بازار تولیدی داخلی و بازار جهانی را برطرف کند. درواقع بخش اصلی تشخیص این شکافها میتواند توسط پارکهای علمی و فناوری صورت بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.