لزوم حمایت از ایجاد، توسعه و گسترش شرکتهای دانشبنیان در کشور
بازار داخلی را در اختیار صنعتگران وطنی قرار دهیم
محمدجواد رسایی. عضو هیأتعلمی دانشگاه تربیتمدرس
1- اصلیترین راههای حمایت و ایجاد شرکتهای دانشبنیان، گسترش و تعمیق آموزشعالی است که خوشبختانه طی سالهای اخیر در کشور در این زمینه بسیار موفق عمل کردهایم. برای نمونه تعداد دانشجویان در حال تحصیل در کشور طی 25-20 سال گذشته در مقایسه با کشورهای منطقه و دنیا افزایش فوقالعادهای داشته است. پیشرفت و افزایش ضریب نفوذ آموزشعالی (که زمینه تربیت نیروی متخصص برای شرکتهای دانشبنیان است)، نیز از جایگاه مناسبی در دنیا برخوردار است تا جایی که به گفته ناظران علمی بیطرف، رشد تولید علم در ایران 12-10 برابر کل کشورهای نوظهور علمی است. 2- جمعیت جوان ما بهعنوان پشتوانه برنامههای علمی نیز جزء مزیتهای علمی کشور محسوب میشود. خوشبختانه هرم جمعیتی ایران در دو دهه گذشته جوان بوده که این امر نیز از جمله مزیتهای کشور ما تلقی میشود. 3- داشتن ثروت سرشار که جمعیت 80میلیونی کشور است از دیگر مزایایی قلمداد میشود که شانس تولید ثروت را افزایش میدهد. به عبارتی، به گفته بسیاری از تحلیلگران، ایران با دراختیارداشتن یکصدم جمعیت جهان و دارابودن حداقل سه تا هفت درصد ثروت دنیا از قبیل منابع طبیعی بهویژه منابع زیرزمینی (که بهعنوان ثروتی قابلاحصا میتوان با فراوری آن ارزش افزوده ایجاد کرد)، از مزیتهای نسبی برای خلق ثروت برخوردار است. 4- موقعیت ژئوپلیتیک و جغرافیایی نیز از دیگر مزیتهای کشور است که کمتر کشوری از این مزیت برخوردار است. 5- با تمام این مزیتها، باید قدرت برنامهریزی و طراحی داشته باشیم؛ بهتعبیری از مواردی همچون جمعیت جوان، منابع سرشار، تاریخ و فرهنگ کهن و موقت ژئوپلیتیک حداکثر بهره لازم را ببریم. نکته کلیدی در این میان آن است که به دلیل ضعف و فقدان مدیریت نتوانستهایم از این امکانات بهره لازم را ببریم. برای مثال در هشت سال دولت قبل تنها از محل فروش نفت 800 میلیارد دلار درآمد داشتیم که در صورت سرمایهگذاری و مدیریت سرمایه میتوانستیم بهراحتی از این محل درآمد گسترده مالی حاصل کنیم. از نتایج این فرایند میتوان به بیانگیزگی جوانان تحصیلکرده و مهاجرت آنان اشاره کرد. براساس یک پژوهش که توسط سازمان ملل انجام شده، ایران رتبه یکم را در فرار مغزها در دنیا به خود اختصاص داده است. زیان اقتصادی حاصل از این مهاجرتها سالانه بیش از 60 میلیارددلار است که عددی بالاتر از 15 درصد GDP (تولید ناخالص داخلی) کشور است. 6- افراد در شرکتهای دانشبنیان به سخنرانی، کنگره، مشاوره و حتی به وام نیز نیازی ندارند بلکه آنچه مورد نیاز آنهاست، بازار مصرف است. درحالحاضر محصولات شرکتهای دانشبنیان در خارج از ایران خریداری ندارد درواقع رقبای ما در بازارهای بینالمللی اجازه حضور محصولات را به ما نمیدهند. برای حل این معضل، شرکتهای دانشبنیان نیازمند حمایت توسط دولت هستند. مشکل ما این است که بازارهای ملیمان را در اختیار بیگانگان قرار دادهایم. تسخیر سرزمین فقط دادن زمین، هوا و آب نیست. تسخیر بازار هم اشغال محسوب میشود. چین صنعت کفش و چرم ما را منهدم کرده؛ صنعتی که سالیانسال ایران در آن حرفی برای گفتن داشته است. 7- یکی از مؤلفههای مدیریت کلان در سطح کشور، کنترل بازار مصرف داخلی است. بازار مصرف موتور محرکه کشورهاست. کشورهای نوظهور با جمعیت بالا مانند چین، هند، آرژانتین، برزیل و... از جمعیتشان بهعنوان موتور محرک اولیه بازارهایشان استفاده کردهاند. این امر منجر به ارتقای تولید و صادرات در این کشورها شده است. در ایران با اجازه ورود به کالاهای خارجی در بازار با تعرفههای بسیار ناچیز، متأسفانه این موتور محرک را در اختیار بازارهای بیگانه قرار دادهایم. درواقع در حالی میلیاردهاتومان تولید داخلی در انبارهای کشور ماندهاند که کالاهای خارجی با تعرفه اندک بهراحتی وارد کشور میشوند. به عبارتی اگر دولت تعرفه واردات کالای خارجی را حدود 80-70 درصد در نظر بگیرد، قادر به کسب درآمد از محل اعمال تعرفه خواهد بود تا جایی که میتواند از محل درآمد حاصل از تعرفه واردات، دانشگاه بسازد، صنایع را ارتقا دهد و رقابت ایجاد کند و هم ذائقه مصرفکننده را کنترل کند به ترتیبی که مصرفکننده ایرانی نیز به دلیل بالابودن قیمت کالای خارجی، کمتر به خرید این کالاها رغبت پیدا کند. 8- هرچند عدهای بر این باورند که صنایع داخلی نباید از سوی دولت حمایت شود و برای مثال میگویند صنعت خودرو در ایران از سوی دولت حمایت میشود و این حمایتشدن اشتباه است، اما شاهدیم که در کشوری مثل ژاپن شرکت تویوتا به مدت 30 سال از سوی دولت مورد حمایت قرار گرفت تا اینکه امکان فروش در بازارهای بینالمللی را پیدا کرد. در چین یکی از این حمایتها، تعرفهگذاری برای کالاهای وارداتی است؛ علاوهبرآن تعدیل نرخ پول ملی، در اختیار قراردادن وامها با نرخ ترجیحی به صنعت و حمایتهای بیدریغ و همهجانبه از جمله تمهیدات دمدستی و اجراشده در اقتصادهای بالنده است. 9- از دیگر معضلات مربوط به شرکتهای دانشبنیان که قدرت رقابتپذیری را در عرصه داخلی و بینالمللی از آنان سلب کرده، بالابودن بهره بانکی است. هماینک بانکها در کشور برای اعطای وام بین 25 تا 30 درصد بهره دریافت میکنند که این عدد برای مثال در چین در حدود دو تا سه درصد و در برخی کشورها 0.4 درصد و برخی دیگر منفی است. بااینحساب قیمت کالایی که در ایران تولید میشود، حداقل 30 درصد بالاتر از نُرم جهانی است. از طرف دیگر شرکتهای تولیدی در داخل کشور که در تولید با دولت شریک هستند، 12 ماه در سال به کارکنان خود حقوق پرداخت میکنند که با احتساب عیدی و سنوات میشود 16 ماه پرداختی. به این اعداد اگر مالیات، مالیات بر ارزش افزوده، بیمه کارکنان (سهم کارفرما بالای 20 درصد) و هزینههای بانکی اضافه شود، مشخص میشود هزینههای تولید برای یک تولیدکننده در ایران 70 درصد بیش از رقبای بینالمللی او خواهد بود. این امر به روشنی امکان رقابت را از صنعتگر ایرانی سلب میکند. این در حالی است که از سوی دیگر یک واردکننده کالا میتواند در یک اتاق و با یک نیروی خدماتی بدون پرداخت هزینههای مربوط به پرسنل مانند پرسنل بخش تولیدی و بدون پرداخت مالیات و... و با تعرفه واردات اندک، کالای خود را ارزانتر از تولیدکننده به دست مصرفکننده داخلی برساند. برای تقویت شرکتهای دانشبنیان نیازمند رفع معضلات بخش تولید در کشور هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.