گفتوگو با دکتر «محمود جدیتهرانی»
پروتئینهای نوترکیب، آینده درمان را در دنیا متحول میکند
بنفشه پورناجی
امروزه اساس بسیاری از داروها از رشتههای علوم پایه پزشکی نشئت میگیرد. در حقیقت فرایند تولید دارو که در گذشته بر پایه مواد شیمیایی استوار بود، هماکنون بر پروتئینهای نوترکیب مشتق از سلول استوار است؛ تا جایی که بخش عمدهای از درمانهای بیماران دچار بیماریهای صعبالعلاج مانند سرطانها و بیماریهای «خودایمن» درحالحاضر به کمک این پروتئینها و موادی که به «آنتیبادیهای مونوکلونال» معروف است و منشأ طبیعی دارد، انجام میشود. برپایی «اولین کنگره ملی علوم پایه پزشکی و تولید دانشبنیان» که 17 تا 19 بهمنماه امسال در مرکز همایشهای رازی تهران همزمان با «هشتمین کنگره بینالمللی آزمایشگاه و بالین» برگزار شد، فرصتی مناسب ایجاد کرد تا با دکتر «محمود جدیتهرانی»، ایمونولوژیست، استادتمام پژوهشگاه فناوریهای نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی (ابن سینا) و دبیر علمی اولین کنگره ملی علوم پایه پزشکی و تولید دانشبنیان به گفتوگو بنشینیم. دکتر «جدیتهرانی» در این گفتوگو به موضوعاتی که هریک در نوع خود تازه بوده و تاکنون کمتر درباره آن از سوی صاحبنظران این رشته بحث شده است، اشاره داشت؛ علاوهبراین انتقاد از بیتوجهی به رشتههای علوم پایه پزشکی در کشور، ضرورت سرمایهگذاری برای تولید سلول در کشور و توسعه کارخانههایی که داروهای با منشأ پروتئینهای نوترکیب تولید میکنند، از دیگر نکات بحثشده در این گفتوگو بود. در ادامه این گفتوگو را با هم میخوانیم.
اهمیت رشتههای علوم پایه پزشکی را در توسعه و پیشرفت جوامع چگونه ارزیابی میکنید؟ برای بیان نقش علوم پایه و ارتباط آن با تولید دانشبنیان ابتدا چند مثال میزنم. درحالحاضر یکی از مهمترین و معروفترین گروه از محصولاتی که با استفاده از تکنولوژیهای بالا (هایتِک) در دنیا تولید میشود و به عنوان دارو از آنها استفاده میکنند، داروهای معروف به «آنتیبادیهای مونوکلونال» درمانی است. این داروها از نوع پروتئینهای نوترکیب هستند که در واقع با هدفگیری سلولهای سرطانی در درمان سرطان نقش ویژهای دارند؛ برای مثال داروی «هرسپتین» با اسم علمی «تراستوزوماب» که برای درمان بیماران مبتلا به سرطان پستان تجویز میشود از این دسته از آنتیبادیهاست. درحالحاضر این دارو زیر نظر وزارت بهداشت و به عنوان داروی تکنسخهای با قیمت شش میلیون تومان برای هر ویال 440 میلیگرمی و برای یک نوبت تزریق توزیع میشود. هر بیمار مبتلا به سرطان پستان نیازمند تزریق 10 تا 30 ویال از این داروست؛ به عبارتی هر بیمار در طول درمان خود حداقل 60 تا 180 میلیون تومان مخارج دارویی دارد. اگر به تاریخچه این دارو نگاه کنیم، میبینیم این دارو یک آنتیبادی مونوکلونال بوده که یک دانشجوی دکترا در خارج از ایران در تز خود ارائه کرده بود. این آنتیبادی علیه مولکول «هر2» که روی سلولهای سرطان پستان بیان میشود، ساخته شده و به آن متصل میشود. هدف این دانشجو بررسی خواص مولکول «هر2» و ابزار کار وی آنتیبادی ساختهشده توسط خود او بوده است؛ اما زمانی که متوجه میشوند این آنتیبادی خواص کشتن سلول سرطانی را دارد، آن را به سمت توليد دارو میبرند و سرانجام با گذشت زمان نسبتا طولانی این آنتیبادی به دارو تبدیل شد. در واقع تحقیقات گسترده و آزمایشهای لازم مربوط به این آنتیبادی را به مدت حدود 15 سال در آزمایشگاه و سپس روی مدل حیوانی و پس از آن روی بیماران انجام دادند تا هم توانستند اثربخشی آن را نشان دهند و هم قادر به اثبات این امر شدند که این داروی جدید برای بدن سمی نیست. سپس سرمایهگذاریهای گستردهای از سوی شرکتها برای تولید این دارو صورت گرفت تا اینکه سرانجام وارد بازار دارویی دنیا شد. بنیان این دارو از رشته علوم پایه پزشکی آغاز تا اینکه بالاخره به یک دارو تبدیل شد. درحالحاضر هرسپتین در دنیا سالیانه 6.5 تا 7 میلیارد دلار فروش دارد و در 11ماهه اول سال 1393 تنها در ایران این دارو حدود 145 میلیارد تومان به فروش رفت که تمام آن هم وارداتی بوده است. همانطور که اشاره کردید، این دارو از علوم پایه نشئت گرفته است. جایگاه رشتههای علوم پایه را در ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ با وجود برخی پیشرفتها در این حوزه، متأسفانه در ایران نقش علوم پایه را خیلی اساسی ندیده و همه چیز را در ارتباط با بخش بالینی و استفاده از داروها میبینیم؛ درحالیکه امروزه اساس بسیاری از داروها از علوم پایه نشئت میگیرد. برای مثال در سال گذشته در کشور، دارویی از خانواده آنتیبادیهای مونوکلونال درمانی به نام «ستوکسیماب» 83 میلیارد تومان فروش داشت. این دارو نهتنها در درمان بیماریهای «خودایمن» استفاده میشود که در درمان سرطان نیز کاربرد دارد. درحالحاضر 47 مورد از این آنتیبادیهای مونوکلونال درمانی در بازار جهانی وجود دارد و میزان فروش سالیانه آنها حدود 100 میلیارد دلار است. در سال 93 از مبلغ 700 میلیارد تومانی که کشور برای داروهای ضدسرطان هزینه کرده، 450 میلیارد تومان بابت آنتیبادیهای مونوکلونال درمانی، ارز از کشور خارج شده است. البته این مبالغ برای شش تا هفت قلم از 47 دارویی است که درحالحاضر در ایران بیشتر استفاده میشود و بقیه داروهای جدید آنتیبادی که به دلیل جدیدتربودن با تأخیر و بهتدریج وارد بازار دارویی ایران خواهد شد، هزینههای بسیار سنگینی را به نظام سلامت وارد خواهد كرد. هماکنون حدود 350 عدد از این آنتیبادیهای مونوکلونال درمانی در فازهای مختلف کارآزمایی بالینی در آمریکا و اروپا قرار دارد که ظرف هشت تا 10 سال آینده وارد بازار دارویی جهان خواهد شد و درصورتیکه امکان تولید این داروها را در کشور نداشته باشیم به دلیل هزینه بالا قادر به خرید این داروهای جدید نخواهیم بود. بنابراین بهترین اقدام، تولید این داروها در داخل کشور از طریق تقویت رشتههای علوم پایه است. با توجه به پیشرفتهای انجامشده در کشور درزمینه تولید داروهایی با منشأ سلولی که اخیرا خبر تولید یکی از این داروها در کشور یا همان هرسپتین که به آن اشاره کردید از طرف رئیس سازمان غذا و دارو منتشر شده است، بفرمایید حرکت به سمت تولید داروهای با منشأ سلولی را در کشور چگونه ارزیابی میکنید؟ خوشبختانه درحالحاضر تمایل به تولید این داروها در کشور به وجود آمده و شرکتهایی هم دراینزمینه مشغول به فعالیت هستند. هماکنون دو شرکت فعال در حال تولید داروی «ریتوکسی ماب» هستند و این دارو در بازار کشور موجود است. همچنین از حدود دو تا سه سال پیش در ایران فعالیتهایی برای تولید داروی هرسپتین که درحالحاضر یکی از مؤثرترین داروها علیه سرطان لنفوم است، انجام شده که درنهایت این دارو در کشور تولید و اخیرا وارد بازار دارویی کشور شده است. درحالحاضر برخی شرکتهای ایرانی مسئول ایجاد زیرساختها و تأسیس اتاقهای تمیز (کلین روم) هستند تا بتوانند این آنتیبادیها را در کشور تولید کنند. به کلینرومها اشاره داشتید. لطفا درباره نقش این اتاقها در تولید آنتیبادیها بیشتر توضیح دهید. آنتیبادیها پروتئینیهایی هستند که سلول میسازد و در مایع اطراف (محیط کشت) سلول ترشح میشود. سپس آنتیبادیهای تولیدشده در محیط کشت بایستی به صحت و درستی تخلیص و برای مراحل بستهبندی ارسال شود. در حین کار ویروسزدایی نیز انجام میشود تا قابلیت تزریق به انسان را داشته باشد.کارخانهای که این آنتیبادیها را تولید میکند، باید شرایط بسیار ویژهای داشته باشد؛ وضعیتی که به تأیید سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت نیز رسیده باشد. خوشبختانه این سازمان نظارت بسیار دقیقی روی این واحدها و این اتاقهای تمیز اعمال میکند تا تولید این آنتیبادیها با اطمینان کامل صورت گیرد. اطمینان هم از لحاظ تولید و ارائه داروی قابل قبول و با کیفیت مناسب برای عرضه به هموطنان و نیز از نظر ایجاد زمینههای صادراتی برای این داروها. به دلیل آنکه این داروها از تکنولوژی بسیار بالایی برخوردارند و هر کشوری قادر به تولید آن نیست و ما قادریم ارزانتر از کشورهای خارجی این داروها را تولید و صادر کنیم و تولید این محصولات برای ما ارزش افزوده دارد، میبایست برای توسعه بازارهای صادراتی برنامهریزی کنیم. با توجه به نیاز کشور به آنتیبادیهای مونوکلونال و ضرورت صادرات این داروها، آیا تعداد دو کارخانه، پاسخگوی نیاز داخل و خارج کشور هست؟ به دلیل آنکه کارخانهها از نظر تولید تعداد این آنتیبادیها محدودیت دارند، بنابراین ما نیاز داریم علاوه بر دو کارخانهای که درحالحاضر در کشور در حال تولید یکی از این داروها هستند، تعداد بیشتری از این دست کارخانهها داشته باشیم. به عبارتی ضروری است، حداقل 12-10 کارخانه دیگر تأسیس کنیم. اگر نگاهی به تعداد آنتیبادیهایی که در آینده وارد بازار دارویی جهان خواهد شد، داشته باشیم، درمییابیم که باید این کارخانهها را به 30 تا 40 کارخانه گسترش دهیم. تأسیس این کارخانهها مخارج بسیار زیادی دارد. با توجه به وسعت کارخانهای که میخواهد ساخته شود و با درنظرگرفتن اتاقهای تمیز خاص این کارخانهها و سایر تشکیلات بسته به نوع ساخت، وسعت کارخانه، تعداد واحدهای تولیدی و دستگاههای قابل نصب هر کارخانه تقریبا از 80 تا 200 میلیارد تومان نیاز به سرمایهگذاری دارد. هماینک آنتیبادیهای مونوکلونال به عنوان دارو بیشتر برای درمان سرطان و بیماریهای خودایمن استفاده میشود که هر دو گروه از این بیماریها از اهمیت ویژهای برخوردار بوده و به دلیل زیادبودن تعداد بیماران و افزایش روزافزون بیماری از اهمیت ویژهای در کشور برخوردار است. بنابراین به دلیل آنکه سرطان و بیماریهای خودایمن جزء گروه بیماریهای خاص و صعبالعلاج هستند، این داروها میتواند تأثیر چشمگیری در ارتقای سطح سلامت جامعه بر جای گذارد. ازسویدیگر در صورت حمایتهای کافی برای سرمایهگذاری در این کارخانهها، نهتنها میتوانیم آینده تولید این داروها را در کشور تضمین کنیم که قادریم روی صادرات آنها نیز بهخوبی حساب کنیم. ساخت کارخانههای تولید آنتیبادیهای مونوکلونال چقدر زمانبر است و بهترین نوع سرمایهگذاری در این حوزه چیست؟ ساخت کارخانه تولیدی از ابتدا تا زمانی که به مرحله ارائه اولین محصول برسد، بسته به نوع ساختی که برای آن کارخانه در نظر گرفته میشود، بین دو تا چهار سال زمان میبرد. از طرفی باید روی بازار این محصولات به ویژه معرفی این داروها به پزشکان، سرمایهگذاری کرد. نقش دولت در اینجا تسهیل در ارائه تسهیلات مالی به شرکتهایی است که توان اجرای این پروژه و توان ساخت کارخانهها را دارند. اعطای وام با بهره کم و با مدت بازپرداخت نسبتا طولانی نیز ازجمله اقدامهای راهگشا در این زمینه است. همچنین از آنجا که این شرکتها جزء شرکتهای دانشبنیان تلقی میشوند، ارائه تسهیلات دولتی در قالب صندوق نوآوری و شکوفایی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری نیز راهکاری مناسب برای سرمایهگذاری در این حوزه تلقی میشود. به غیر از مسئله سرمایهگذاری برای ساخت این کارخانهها آیا از نظر دانش فنی به خودکفایی رسیدهایم؟ دانش فنی این کارخانهها به دو صورت وجود دارد. اول تولید سلول و دوم تولید آنتیبادی از سلول. درحالحاضر در کشور دانش فنی ساخت آنتیبادی از سلول وجود دارد که به طور مرتب در حال بهینهسازی است اما هنوز واردکننده سلول به کشور هستیم. در واقع سلول یکبار از خارج کشور خریداری و سپس تولید آنتیبادیها از این سلولها به طور متناوب انجام میشود. مسئله مهم در این زمینه شناسنامهداربودن این سلولهاست. این سلولها قبل از فروش برای اثبات درستی و اینکه میتواند، برای تولید صنعتی استفاده شوند از سوی تولیدکننده به صورت کامل آزمایش میشوند. در واقع هرچه شناسنامه این سلولها قویتر باشد، سلول به تولید نزدیکتر بوده و ارزش بالاتری دارد؛ برای مثال ممکن است، برای یک سلول نیاز باشد تا پنج میلیون دلار هم سرمایهگذاری شود. خوشبختانه امکان تولید چنین سلولهایی در داخل کشور نیز فراهم شده است. در زمینه سرمایهگذاری به نظر من اولویت باید ارائه تسهیلات به استادان دانشگاهی و شرکتهای دانشبنیان باشد تا بتوانند این سلولها را در کشور بسازند. در واقع وقتی کارخانه را بسازیم، اما قادر به تولید سلول نباشیم، یک جای کار ناقص است. برعکس اگر سلول را داشته باشیم، اما کارخانه را نداشته باشیم، باز هم سلول به کار نمیآید؛ بنابراین هر دو مورد همزمان باید پیش برود. اولین کنگره ملی علوم پایه پزشکی و تولید دانشبنیان چندی پیش برگزار شد. به عنوان دبیر علمی این کنگره بفرمایید هدف از برپایی این کنگره چه بود و چه دستاوردهایی داشت؟ یکی از علل برگزاری این کنگره، مغفولماندن رشتههای علوم پایه پزشکی، بهویژه در ارتباط با تولید دانشبنیان بود. همانطور که در ابتدا هم اشاره کردم با وجود اهمیت رشتههای علوم پایه پزشکی، متأسفانه این رشتهها در کشور ما خیلی به چشم دیده نمیشود. در ایران تقریبا برای اولینبار بود که در یک کنگره مسائل مربوط به علوم پایه و مسائل مربوط به تولید دانشبنیان در کنار یکدیگر به مخاطبان معرفی میشد. در این کنگره قصد داشتیم، نقش علوم پایه را در رابطه با تولید دانشبنیان معرفی کنیم و این معرفی بیشتر برای دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی (دانشجویان مقاطع کارشناسیارشد و دکترا) صورت گرفت تا بتوانند با موضوع بیشتر آشنا شوند و در دوران تحصیلی بتوانند با برنامهریزی و هدفگیری، در آینده کاریشان به سمت تولیدات دانشبنیان گام بردارند.گروه هدف دیگر این کنگره استادان دانشگاه بودند تا بتوانند، تفکراتشان را بیشتر از سمت تدریس، به سمت کاربردیکردن محصولات علمی خود جهتدهی کنند.گروه سوم مخاطبان را شرکتهای نوپایی تشکیل میدادند که یا دانشبنیان شدهاند یا به شکل شرکت نوپا هستند یا به صورت هسته در مراکز رشد تشکیل شدهاند و قصد دارند به شرکت دانشبنیان تبدیل شوند. در این کنگره در ارتباط با نحوه تشکیل شرکتهای دانشبنیان و نیز نحوه استفاده از تسهیلات موجود و پیشنهادهایی برای نحوه حمایت از این شرکتها و رفع مشکلات تولید و حمایت از تولیدات داخلی، مطالب مفیدی ارائه شد. همچنین مطالبی در ارتباط با ارائه مواد درسی مرتبط با تولید دانشبنیان برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی پیشنهاد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.