گفت و گو با جمال الدين اكبرزاده جهرمي درباره انحصار تلويزيون در ايران
صدا و سيما نمي تواند كل فضاي ويدئو را مديريت كند
نگار حسيني
با وجودي كه نخستين تلويزيون در ايران خصوصي بوده، اما در حال حاضر تلويزيون خصوصي در ايران وجود ندارد و همه آن چه تلويزيون خوانده ميشود در انحصار سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران است؛ هرچند امروز تعريف تلويزيون نيز محل مناقشه است و با اندكي تغيير در اين تعريف مي شود از اين انحصار خارج شد. با سيدجمال الدين اكبرزاده جهرمي، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه در باره شرايط كنوني تلويزيون در ايران و نيز تلويزيون اينترنتي گفت و گو كرده ايم:
یكی از مسائلی كه در ایران و برای ایجاد تلویزیون خصوصی وجود دارد، بحث انحصار صداوسیما در زمینه تولیدات صدا و تصویر فراگیر است. این انحصار را چگونه میبینید و آیا امكان دارد بهلحاظ قانونی راهكارهایی برای خروج از این انحصار اندیشیده شود؟ شاید بهتر باشد برای آغاز بحث، نگاه تاریخی به این موضوع داشته باشیم. تلویزیون در تمام دنیا از آغاز راهاندازی، یك دوره باثبات داشته كه از اواخر دهه 1940 تا 1980 میلادی به طول انجامیده است. در این دوره تغییرات در تلویزیون اندك بود و چند عامل باعث میشد که شبكههای رادیو- تلویزیونی در همه دنیا از تعداد معدودی تجاوز نکنند. یكی از این عوامل هزینههای سرسامآور لازم برای راهاندازی یک شبكه تلویزیونی بود. عامل دیگر که پخش تلویزیون از طریق امواج را محدود میکرد محدودیت طیف فركانسی بود که در هر کشوری به شیوه خاصی در اختیار افراد و نهادها قرار میگرفت و هر کسی امکان استفاده از این طیف فرکانسی را نداشت. بهاینترتیب در همهجای دنیا تعداد شبکههای تلویزیونی محدود بود. از سوی دیگر، مدل اداره تلویزیون نیز در دنیا متفاوت بوده است. برای مثال در آمریكا مدل تلویزیون تجاری است و عمدتا تلویزیون در اختیار بخش خصوصی بوده است. در اروپا و نیز ژاپن مدل مسلط اداره تلویزیون به شکل عمومی بوده و در اغلب كشورهای دیگر و بهویژه کشورهای جهانسوم مدل اداره تلویزیون دولتی بوده است. در هر صورت این وضعیت به شکلهای مشخص و تثبیتشده از سیاستگذاری در حوزه تلویزیون در تمامی دنیا منجر شده بود. در ایران نیز با اینکه قبل از انقلاب این بخش خصوصی بود که برای اولینبار تلویزیون را در ایران تأسیس کرد، اما زمانی که دولت به اهمیت این رسانه پی برد، انحصار آن را در دست گرفت. بعد از انقلاب نیز با توجه به اهمیتی که نظام جمهوری اسلامی برای سیاستگذاری و مدیریت حوزه فرهنگ قائل بوده است، انحصار تلویزیون همچنان ادامه پیدا میکند. در هر صورت از دهه 1980 میلادی به بعد، بر اثر چیزی که اکنون به «همگرایی رسانهای» موسوم است وضعیت باثبات تلویزیون دچار تغییر میشود. سرچشمههای این تغییر یکی تحولات تکنولوژیک بوده است (نظیر دیجیتاليشدن، ابداع ماهوارههای پخشمستقیم و نظایر اینها) و عامل البته مهمتر دیگر اتخاذ سیاستهای نئولیبرالیستی در حوزه شبکههای مخابراتی و ارتباطی و نیز صنعت تلویزیون بوده است که با سه ویژگی مشخص میشوند: خصوصیسازی، مقرراتزدایی و آزادسازی. درواقع سرمایهداری برای بسط خود تحولات تکنولوژیک را مورد بهرهبرداری قرار میدهد و تحولات در حوزه تلویزیون را نمیتوان به بحث تکنولوژی فروکاست. بنابراین تحولات تکنولوژیک با تحولات اقتصادی گره میخورد که ابتدا در دوره ریگان با خصوصیسازی و مقرراتزدایی از حوزه رسانه آغاز میشود. بهدنبال آمریکا کشورهایی مانند بریتانیا و ژاپن نیز این سیاستها را پی میگیرند. از پیامدهای این تحولات افزایش شبکههای تلویزیونی از طریق پلتفرمهای مختلف نظیر ماهواره، کابل و اینترنت بوده است. حتی شکل یکسویه تلویزیون نیز کمکم دچار تغییر میشود و شکل تعاملیتری به خود میگیرد. در هر صورت، از بسیاری ابعاد شکل سنتی تلویزیون دچار تزلزل میشود و سیاستهایی که قبلا در این حوزه اعمال میشد، کارایی خود را از دست میدهند. در مورد ایران نیز بههرحال براساس مدل تثبیتشده قبلی مانند بسیاری از دیگر کشورها یكجور انحصار شكل گرفته است؛ که هم شکلی قانونی داشته و هم شکلی طبیعی. بهلحاظ قانونی در ایران یك انحصار برای صداوسیما وجود دارد. قانون اساسی روی این امر صحه گذاشته است. تفسیری كه شورای نگهبان از اصل 44 و 175 كه مربوط به صداوسیما میشود ارائه داده نیز جای هیچ ابهامی را درباره انحصار صداوسیما بر تلویزیون باقی نگذاشته است. نکته قابلتوجه اینجاست که در تفسیری که شورای نگهبان از این اصول کرده است نهتنها شکل سنتی بلکه تمام اشکال جدیدِ انتقال و هر آن چیزی که بتوان نام تلویزیون (یا چیزی که اکنون بهعنوان «صوت و تصویر فراگیر» از آن یاد میشود) را بر آن نهاد، در انحصار صداوسیما قرار میگیرد. در جامعه امروز و با گسترش دسترسی شهروندان به اطلاعات و شبكههای اجتماعی آیا لازم نیست تفسیر تازهای از این دو اصل ارائه شود؟ آیا دوره جدید چنین انحصاری را برمیتابد؟ در اینجا چند بحث مطرح است؛ اول اینكه چهچیزی تلویزیون است چون تعریف تلویزیون هم طی سالها دچار تغییر شده است. پیش از این چون ویدئو رایج نبود هر تصویر ویدئوییای تلویزیون محسوب میشد ولی اکنون این پرسش مطرح است که آیا ویدئوهایی که در سایتهایی نظیر یوتیوب و آپارات عرضه میشوند نیز مصداقی از تلویزیون به حساب میآیند؟ آیا تعریف تلویزیون همان تعریف سنتی است بر اساس آن افراد اندكی به صورت حرفهای برای عده زیادی برنامه میساختند و پخش میكردند، یا این تعریف دچار تغییر شده است؟ در پاسخ به سؤال شما باید بگویم شاید تفسیر جدید نیاز نباشد بلکه لازم است مراجع قانونی تعریف مشخص خود از تلویزیون یا «صوت و تصویر فراگیر» را ارائه کنند. این بحثی است که تا جایی كه من اطلاع دارم در نهادهای مختلف درگیر نظیر صداوسیما، شورایعالی فضای مجازی، سازمان تنظیم مقررات و دیگر نهادهای مرتبط در جریان است و تا حدود زیادی نیز پیش رفته است. قبلا در آن مدل سنتی تكلیف اینكه تلویزیون چه تعریفی دارد، مشخص و متولی آن هم صداوسیما بود. درواقع تلویزیون در انحصار صداوسیما بود و حتی در تخصیص فركانس كه سازمان تنظیم مقررات مسئولیت آن را برعهده دارد، بخش مربوط به نیروهای مسلح و صداوسیما مستثنا از مقررات این سازمان بوده است. درحالحاضر اما میبینیم كه اشكال جدیدی مانند آپارات و یوتیوب در ایران پا به عرصه گذاشتهاند. حالا این بحث پیش میآید كه چه چیز تلویزیون است و چه چیز تلویزیون نیست. آیا برنامه آقای رشیدپور در آپارات مصداقی از تلویزیون هست یا نه؟ آپارات مدعی است چیزی كه ارائه میدهد، تلویزیون نیست پس لازم نیست فعالیتش ذیل مقررات صداوسیما باشد. در هر صورت، اگر ما تكلیف چیزی كه تلویزیون هست را تعیین كنیم، تا حد زیادی از تفسیر تازه بینیاز میشویم یعنی فقط بخش اندكی از بازار عظیم ویدئو ذیل تعریف تلویزیون قرار میگیرند که متولی آن براساس قانون موجود صداوسیما خواهد بود. پس با این حساب، هنوز تعریف تازهای از تلویزیون وجود ندارد؟ این موضوعی است كه در حال بحث است و به نظر میآید هنوز مشخص نشده است. یکی از کارهای مهمی که رئیس سازمان صداوسیما، آقای سرافراز، در دوره جدید، دستور ایجاد آن را دادهاند ساختار جدیدی برای تنظیم مقررات بهویژه با توجه به رسانههای جدید است. برایناساس بخشی در سازمان صداوسیما متولی این موضوع شده است و مباحث را پیش میبرد. هرچند تشكیل این بخش محل نزاع شورایعالی فضای مجازی و صداوسیما بوده است. با تشكیل این شورا قرار بر این بود که همه شوراهای موازی منحل شوند و تشكیل این نهاد جدید مخالف نفس وجودی شورایعالی فضای مجازی تلقی میشد. بااینحال به نظر میرسد با توجه به نظر رهبری و تفسیری که از قانون اساسی وجود دارد، همگان پذیرفتهاند این بخش در اختیار صداوسیما باشد. نهادهایی كه در حال ارائه تعریف جدیدی از تلویزیون هستند،همه ذینفعان نیستند. اینطور نیست؟ به نظر میآید هنوز همان انحصار به چشم میخورد و در تعریف جدید باز هم جایی برای تلویزیون خصوصی نیست. با توجه به اطلاعاتی که خبرگزاریها و خود سازمان صداوسیما منتشر کرده است، سازمان صداوسیما در یک مزایده با پنج شركت ایرانی قرارداد بسته است تا محتوا و سرویسهای جدید تلویزیون اینترنتی در اختیار مردم گذاشته شود. حتی صحبت این است كه بخشی از محتوایی که این شرکتها عرضه میکنند، در بخش خصوصی تهیه شود. البته سازمان صداوسیما بر این محتواها نظارت خواهد داشت. بههرحال اینجا نیز بحثهای حقوقی پیش میآید: آیا سازمان صداوسیما میتواند این انحصاری را که مبتنیبر قانون اساسی است، تفویض کند؟ در چه بخشهایی این حق را دارد و در چه بخشهایی فاقد این حق است؟ در مدل فعلی، برنامهسازی در سازمان صداوسیما انجام میشود یعنی منبع تولید كل محتوایی كه تلویزیون تلقی میشود، صداوسیماست. در مدل جدیدی كه تلویزیون پیش میبرد، قرار است درواقع پخش تلویزیونی و تولید برنامه به شركتهای بیرونی زیر نظر صداوسیما واگذار شود. علاوه بر این، این سرویسها قرار است مجانی نباشند. در هر صورت میبینیم در این مدل جدید از آن مدل سنتی فراتر رفتهایم یعنی تلویزیون و صداوسیما هم درك كرده این فضا، فضای جدیدی است و این سازمان بهتنهایی نمیتواند كل فضای ویدئو را مدیریت كند. آیا در عصر شبكههای اجتماعی و اطلاعات این برنامهریزی فرهنگی كاراست؟ كار سختی است اما باید پذیرفت در همه دنیا بحث رگولاتوری (نظارت) وجود دارد. فرض كنید میخواهید یك ویدئو روی اینترنت منتشر كنید. آیا قوانینی هست كه حد مجاز را یادآوری كند؟ چه كسی نظارت میكند كه حد مجاز تا كجاست؟ تصور كلی مردم این است كه هر نوع محتوایی را میشود در این فضا منتشر كرد در صورتی كه در دنیا اینگونه نیست. واقعیت این است كه افراد در قبال محتوایی كه منتشر میكنند، مسئولند و قوانینی وجود دارد كه بر آنها نظارت میكند. نكته اصلی و اساسی اینجاست كه چون این فضا در ایران فضای انحصاری بوده است، رگولاتور (ناظر) آن خود صداوسیما بوده و حالا اینكه فضا تغییر یافته است، ما نیاز داریم یك نفر مقرراتگذاری كند. منظور محدودكردن نیست، بلكه باید مشخص شود ضوابط این فضا چیست، چه كسانی بازیگران اصلی هستند و چه منافعی دارند. بحث ویدئو و نگاهی كه به آن هست، بیشتر حالت فرهنگی و سیاسی دارد اما در دنیا بحث اصلی موضوعات اقتصادی نظیر رشد و اشتغال است به این معنا كه این فضا میتواند چرخهای اقتصاد را بچرخاند. اینكه این فضا را چگونه باید مدیریت كرد، امروز مورد بحث است. به نظر من ما نیاز داریم یك سیاستگذار به صورت منسجم و با این ملاحظه كه مصالح بازیگران را در نظر بگیرد و این فضا را مدیریت كند، در این زمینه به كار مشغول شود. در ایران ما این خلأ را داریم. در حالت فعلی بخشی كه مربوط به پخش ویدئو روی فضای مجازی است، به شورایعالی فضای مجازی مربوط میشود و اکنون متولی خاص این بخش صداوسیماست. در بخشی كه مدیریت آن با صداوسیماست، دعواهایی میان مخابرات و سازمان صداوسیما در جریان است. مسئولان مخابرات معتقدند بحث «آیپیتیوی» حوزه مخابرات است و صداوسیما فقط محتوا را میتواند قانونگذاری كند. به نظر میرسد شورایعالی فضای مجازی جایی است که اگر اختلافی هم میان نهادها باشد در آنجا میتوان اختلافات را حلوفصل کرد، چراکه همه نهادهای مختلف در آنجا نماینده دارند. ولی اینکه چه زمانی این مباحث به نتیجه مشخصی میرسد و كی میتوانیم یك سیاستگذار واحد داشته باشیم که همه اقتدار آن را پذیرفته باشند، به نظر میرسد نیاز به گذر زمان داشته باشد. ملاحظه مهم دیگر این است كه در همه دنیا، رگولاتورها و کسانی که سیاستگذاری میکنند خودشان ذینفع نیستند. اگر سازمانی قرار باشد هم رگولاتور باشد و هم تولیدكننده محتوا یا پخشکننده، این خودش ایجاد مشکل میکند. مگر اینكه درباره وضعیت فعلی تصور كنیم این یك دوره گذار است یعنی در وضعیت فعلی حتی اگر از قوانین موجود که حق را به صداوسیما میدهد بگذریم، مسئله اینجاست که صداوسیما تواناترین نهادی است كه بیشترین متخصص و بالاترین شناخت از حوزه تلویزیون را داراست و میتواند بحثهای رگولاتوری و مقرراتگذاری را پیش ببرد. میشود این دوره را پایلوت در نظر گرفت. شاید بعدها تصمیم گرفته شود که این رگولاتوری به نهاد بالادستی دیگری سپرده شود که خودش ذینفع نباشد. با وجود خلأهایی كه عنوان كردید، تلویزیون اینترنتی درحالحاضر در ایران چه وضعیتی دارد و آیا آن هم میتواند در انحصار صداوسیما باشد؟ درحالحاضر تلویزیون اینترنتی سازمان یا همان بحث آیپیتیوی، در حال پیگیری است. سازمان صداوسیما با شتاب زیادی در این دوره قراردادهایی با پنج شركت بسته و آنها را بهعنوان اپراتورهای خود معرفی كرده است. اولین تلویزیون اینترنتی ماه گذشته افتتاح شده است. شهروندان اگر اینترنت پرسرعت 528 مگ داشته باشند، تا سهماه میتوانند رایگان از این تلویزیون استفاده كنند و این امكان را دارند كه برنامههای آیپیتیوی را نهتنها از روی كامپیوتر یا تبلت بلكه از طریق ستتاپباکسهای مخصوص حتی روی تلویزیونهای معمولی هم داشته باشند. بههرحال اینكه شما آیپیتیوی را چه تعریف میكنید، مهم است. اگر سرویسهای خارجی را نیز در نظر بگیریم، شبکههای زیادی وجود دارند. برای مثال نتفلیكس که شاید مهمترین تلویزیون اینترنتی در دنیاست، اعلام كرده است كه ایران را به كشورهای سرویسگیرنده افزوده است. هرچند سایت نتفلیکس فیلتر است اما اگر یك كارت اعتباری بینالمللی داشته باشید، با یك ویپیان و 10 دلار در ماه هر کسی میتواند از برنامههای آن استفاده كند. بنابراین بحث تلویزیون روی اینترنت نظیر شبکههای ماهوارهای ابعاد فراملی دارد که کنترل و مدیریت آن کار چندان راحتی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.