سیاه یا سفید؟ قوی یا ضعیف؟
کارنامه فیلمسازی «دارن آرنوفسکی»، کارنامهای که با فیلم جسورانه و قابلتوجهی مانند (pi/عدد پی) شروع شد و به فیلم دستوپاشکسته «نوح»رسید، قرابت بسیاری با روند فیلمسازی «کریستوفر نولان» دارد؛ کسی که در گام اول خود، فیلمهای خلاقانه و قابلقبولی مانند «تعقیب»و «ممنتو» را میسازد و سرانجام به «شوالیه تاریکی برمیخیزد» و «میان ستارهای» میرسد. آرنوفسکی و نولان، فیلمسازان جسور و نویدبخش گذشتهای، نهچندان دور بودند که امروز صرفا به تکنیسینهایی پرآوازه تبدیل شدهاند؛ فیلمسازان پرآوازهای که از مسیر جسورانه اولیه خود منحرف شدند و به ورطه احتیاطورزی فروغلتیدند و تن به کلیشهها سپردند و الگوهای تکراری جوابپسداده متداول را سرمشق خود قرار دادند. اولین فیلمهای آرنوفسکی و نولان، برترین فیلمهایشان هستند. جالب آنجاست که (pi/عدد پی) و «تعقیب» هر دو محصول سال 1998 هستند. هر دو بهصورت سیاهسفید فیلمبرداری شدند و در قالب سینمای مستقل شکل گرفتند؛ سینمایی با بودجه شخصی و بدون دخالت و دیکته سرمایهداران گردنکلفت. درحالیکه بدترین فیلمهای همین فیلمسازان فیلمهایی است که با بودجههای کلان و تحت سلطه کمپانیهای بزرگ ساخته شدهاند. آیا کیفیت سینمایی «تعقیب» (با بودجه بسیار اندک شش هزار دلار) با «شوالیه تاریکی برمیخیزد» (با بودجه نجومی 250 میلیون دلار) قابلقیاس است؟ در کارهای آرنوفسکی (pi/عدد پی) معرف استعداد اوست یا «نوح»؟ فیلمساز هنرمندی مانند «نوری بیلگهجیلان» نیز اولین فیلم خود، «قصبه»، را در سال 1997 بهصورت سیاهسفید میسازد (شباهت اولین گام کارنامه فیلمسازی این سه فیلمساز، جالبتوجه و قابلتأمل است)، اما او، ضمن دوری از سیستم مسموم استودیویی/ هالیوودی (که به اقتضای زادگاه او بوده) و بهدور از هیاهوی سینمای تجاری/ صنعتی، به مسیر جسورانه و تجربهگرای خود ادامه میدهد و فیلم به فیلم به غنای هنری آثار خود میافزاید؛ اما آرنوفسکی و نولان با انحراف از مسیر جسورانه اولیه خود و دریافت بودجههای کلان و بهتبع آن، دغدغه سودآوری و بازگشت سرمایه، گامبهگام از مسیر اصلی خود منحرف شدند و از مقام هنرمند/مؤلف به جایگاه یک تکنسین صرف، نزول کردند. این تغییر رویه و سیر نزولی، شاید در کارنامه آرنوفسکی نامحسوستر از کارنامه نولان باشد. نولان بعد از تجربههای جسورانه و خلاقانه اولیهاش، «تعقیب» و «ممنتو» در سومین تجربه فیلمسازیاش، «بیخوابی» دست به بازسازی فیلمی میزند که فقط پنج سال پیش از دوبارهسازی او ساخته شده بوده. لزوم چنین بازسازیای، از سوی فیلمسازی جوان و جسور، جای مکث و تأمل دارد به همان اندازه که بازسازی بیهوده و عبث «دختری با خالکوبی اژدها» (بهدست فینچر، به فاصله زمانی فقط دو سال از ساخت نسخه اصلی و سوئدی آن)، یا حتی بازسازی شاهکار کلاسیک کوبایاشی؛ «هاراکیری». در ادامه با بررسی «قوی سیاه» شاید بتوان برخی از علل سقوط آرنوفسکی از (pi/عدد پی) به «نوح» را بازشناخت. قضاوت درباره «قوی سیاه» آرنوفسکی ساده نیست. «قوی سیاه» از برخی جنبهها جزء بهترینهای اوست و از جهاتی دیگر ضعیفترین فیلم او محسوب میشود. جوهره فیلمهای آرنوفسکی، تنهایی و کمالگرایی انسان است. در «پی» (π) کمالگرایی و میل به کشف راز هستی، شخصیت اصلی را بهتنهایی سوق میدهد؛ غافل از آنکه رموز هستی همچون عدد نامتناهی بیانتها هستند. در «مرثیهای بر یک رؤیا»، پیرزن از فرط تنهایی و بیکسی با خود میپندارد با رژیم سخت غذایی و به تبع آن دستیابی به اندامی تراشیده، میتواند در یک برنامه تلویزیونی حضور یابد و توجه دیگران را به خود جلب کند. در «چشمه» کمالگرایی، میل به جاودانگی و تلاش مستمر برای رسیدن به آن موجب میشود تا شوهر، اندک فرصت باقیمانده اُنس با همسر بیمار خود را از دست دهد. در «کشتیگیر» تنهایی و طردشدگی کشتیگیر سالخورده و از نفسافتاده، مجددا او را به تشک کشتی بازمیگرداند. بهطور کلی میتوان اینگونه نتیجهگیری کرد که در فیلمهای آرنوفسکی گاه کمالگرایی موجب تنهایی انسانها میشود (پی و چشمه) و گاه برعکس، تنهایی موجب کمالگرایی جنونآمیز انسانهایش میشود (مرثیهای بر یک رؤیا و کشتیگیر)... آرنوفسکی در «قوی سیاه» نیز به این مفاهیم مورد علاقهاش میپردازد اما تفکیک آنها، در این پیچیدهترین اثر سازنده، غیرممکن مینماید؛ چراکه این مفاهیم در هماهنگی با پیچیدگی اثر، بهشدت درهم آمیختهاند. کنکاش مفهوم «کمال» در «قوی سیاه» به حد اعلای خود میرسد، چراکه تنها در «قوی سیاه» است که کمالگرایی شخصیت اصلی به سرانجام میرسد و او به خواسته آرمانیاش میرسد؛ گرچه بسیار کوتاه و با پرداخت بهایی گزاف. در این اثر تصویری از کمال ارائه میشود که جای تأمل دارد: دستیابی به کمال، هنگامی محقق میشود که خیر مطلق و شر مطلق همزمان در وجود یک نفر جای گیرد. ولی آیا این ممکن است؟ آیا تضاد و کشمکش حاصل از این همنشینی فرد را متلاشی نخواهد کرد؟ با دیدن فیلم و سرانجام تلخ «نینا» (ناتالی پورتمن) پاسخ، واضح است. به این ترتیب رسیدن به کمال محال است، چراکه همنشینی خیر مطلق و شر مطلق محال است. از این منظر «قوی سیاه» نسبت به دیگر آثار سازندهاش کمی جلوتر قرار میگیرد، چراکه تصویری کاملتر از دغدغه همیشگی سازندهاش به نمایش میگذارد. شاید آرنوفسکی قصد رهایی از این دغدغه را داشته و بههمین دلیل چنین تصویری ویرانگرانه از کمالگرایی ارائه داده است. «قوی سیاه» از این جهات فیلم خوب قابل دفاعی است: از عهده مفاهیمی که قصد پرداخت به آنها را دارد، برمیآید. یکدست، هارمونیک و خوشساخت است. تنش و هیجانش کاذب نیست و در سرتاسر فیلم جاری است. بازی بازیگرش در حد کمال است. تصویر قابلتأملی از انتظارات جامعه امروزی و کمالگرایی در آن ارائه میکند. تصویری واقعی و مهیب از دنیای پر زرق و برق و فریبنده نمایش و بازیگری عرضه میکند و... . اما یک سؤال اساسی که در برخورد با این فیلم مغفول مانده این است که آیا این فیلم مانند فیلمهای اولیه سازندهاش (خصوصا دو فیلم نخست) از اصالتی منحصربهفرد و متمایز برخوردار است؟ فیلمهای اولیه آرنوفسکی از تشخص خاص خود برخوردار بودند. فضای منحصربهفرد و ویژگیهای بخصوصی داشتند، به شکلی که با دیدنشان بهراحتی قابلتشخیص بود که سازندهشان آرنوفسکی است. بارزترین خصیصه این فیلمها همان فضای متفاوتشان بود که قسمت اعظمی از این فضاسازی، مرهون تصویربرداری نوین آنها بود و خصیصه بارز دیگر مجموع صحنههای کوتاه و منقطعی بود که از کنارهم قرارگرفتنشان مجموعه تصاویری دیدنی بهوجود میآمد و این مجموعه تصویری کوتاه، بهطور متناوب و منظم در اثنای تصاویر فیلم قرار میگرفت و به یک ترجیعبند تبدیل میشد (قرصخوردن شخصیت اصلی در (pi/عدد پی) یا استعمال موادمخدر در «مرثیهای بر یک رویا»). جدا از موارد مذکور، آرنوفسکی در سه فیلم اولش، در نوشتن فیلمنامه نقش داشته و احتمالا این ویژگیهای منحصربهفرد و متمایز، به حضور او در شکلگیری فیلمنامه هم مربوط میشده است. «کشتیگیر» چهارمین فیلم آرنوفسکی است و نخستین فیلمی که او در فیلمنامهاش مشارکتی نداشته. تشخیص اینکه «کشتیگیر» فیلی از آرنوفسکی است همچون سه فیلم پیشینش، ساده نیست. دیگر از آن ویژگیها و فضای متمایز، خبری نیست. تنها قسمتی در فیلم که ممکن است آشنا بهنظر رسد، موسیقی «کلینت منسل» (همکار همیشگی آرنوفسکی) است. «کشتیگیر» گرچه ویژگیهای تألیفی فیلمهای قبلی آرنوفسکی را ندارد ولی همچون دیگر فیلمهایش بسیار خوشساخت است و بسیار بیرحمی است به بهانه فقدان اصالت همیشگی فیلمهای قبلی به «کشتیگیر» انگ جعلیبودن و تقلیدکاری بزنیم. آرنوفسکی در «قوی سیاه» در روند نگارش فیلمنامه مشارکت نداشته و همچنان عمدا یا سهوا از ویژگیهای آشنای فیلمهای اولیهاش دوری میکند. شاید تنها راه برای پیبردن به حضور آرنوفسکی در «قوی سیاه» این باشد که «کشتیگیر» را بايد بهدقت دید و از شباهتهای این دو فیلم (شباهت مضمونی و شباهت شخصیت محوریشان) به حضور آرنوفسکی پی برد. غرض از این ردیابیها تنها تأکید بر فقدان ویژگیهای منحصربهفرد و دنیای اصیل فیلمهای اولیه آرنوفسکی است. از این منظر «قوی سیاه» حتی چند پله عقبتر از «کشتیگیر» قرار میگیرد؛ زیرا علاوه بر اینکه حضور آرنوفسکی و دنیای اصیلش در فیلم بهسختی قابلردیابی است، میتوان با دقت در فیلم، تقلید آن از آثاری مهجورتر را بهوضوح دید. «قوی سیاه»، ارزشهایش را از سه فیلم دیگر وام گرفته: «معلم پیانو» (هانکه)، «بلوار مالهلند» و «اینلند امپایر/ امپراتوری درون» (دیوید لینچ)...، جنس کمالگرایی «نینا»، خودویرانگری و جنس رابطهاش با مادر، از «معلم پیانو» گرفته شده. حتی فرجام تلخ نینا و نابودیاش، بیشباهت به پایان تکاندهنده و فراموشنشدنی «اریکا» (ایزابل هوپر) نیست. رابطه نینا و «لیلی» از رابطه عمیق و چندوجهی دو شخصیت اصلی «بلوار مالهلند» گرفته شده (به صحنهای که نینا روی سن متوجه رابطه لیلی با شریک رقصش میشود توجه کنید و این صحنه را با صحنهای از «بلوار مالهلند» که «بتی/ دایان» (نائومی واتس) نظارهگر معاشقه «ریتا/ کامیلا» (لورا هرینگ) و کارگردان است، مقایسه کنید؛ واقعا در این صحنه تقلید به نهایت خودش میرسد) و درنهایت خط اصلی داستان فیلم- دختری که برای رسیدن به نقشی مهم و موفقیت در دنیای چندلایه بازیگری دچار مشکلات پیچیده روانی میشود- آشکارا از «اینلند امپایر/ امپراتوری درون» اقتباس شده است. حال پیچیدگی جاری در «اینلند امپایر/ امپراتوری درون» را با پیچیدگی «قوی سیاه» مقایسه کنید. کدامیک به معنای واقعی پیچیده است؟ کدامیک بیننده را در هزارتوی ذهن شخصیت اصلیاش رها میکند و پازلی میچیند که نظمدادن به آن محال است؟ «قوی سیاه» گرچه فیلم بسیار خوشریتم و خوشساختی است اما درنهایت نسخه جعلی و پر زرقوبرق دنیای یگانه مؤلفانی همچون لینچ و هانکه است و این مسیری است که آرنوفسکی از آغاز تا به امروز طی کرده: فیلمسازی جوان و جسور که آثارش از تشخصی خاص برخوردار بودند (مرثیهای بر یک رؤیا و تاحدی، چشمه). فیلمسازی که هویتمندی آثار پیشینش کمرنگ میشود (کشتیگیر). فیلمسازی که کارش به تأثیرپذیری- بدون گذراندن این تأثیرات از فیلتر دغدغههای شخصی- میکشد و از روی دست دیگران سرمشق میگیرد (قوی سیاه) و در نهایت فیلمسازی که صرفا تکنیسینی است که دستوپاشکسته از عهده پروژهای عظیم برمیآید و فیلم بهظاهر رنگارنگی میسازد که بهمراتب بسیار بیرنگتر از فیلم بیرنگ و جسورانه اول خودش است (نوح). چه رابطه معکوس و مأیوسانهای برقرار است بین بودجه و کیفیت فیلم اول آرنوفسکی و فیلم آخرش (با بودجه 60 هزار دلار و «نوح» با بودجه 125 میلیون دلار) و چه فاصله نجومی و عجیبی است بین «تعقیب» (شش هزار دلار) و «شوالیه تاریکی برمیخیزد» (250 میلیون دلار) و «میانستارهای» (165 میلیون دلار) و چه حسرتبرانگیز و کلافهکننده است وقتی به این فکر میکنیم که به جای «نوح» و «شوالیه...» و «میان ستارهای» میشد صدها فیلم از جنس «تعقیب» و (pi/ عدد پی) ساخته شود؛ اگر که سازندگانشان از روی احتیاط، تغییر مسیر نمیدادند. (توضیح نگارنده: 12 فوریه زادروز آرنوفسکی است. این یادداشت به بهانه زادروزش به رشته تحریر درآمده)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.