گفتوگو با فرهاد آییش، نویسنده و کارگردان نمایش چمدان
مشق دموکراسی در هنر
رضا آشفته . ناييريكا ايمني
فرهاد آییش یکی از کارگردانان بنام تئاتر معاصر ایران است و هر بار نمایش درخور تأملی را در تالارهای پایتخت اجرا کرده است. اینبار «چمدان» را به صحنه میآورد که همین نمایش را به شکلی دیگر در سال 72 اجرا کرده بود و اینبار در کنار این متن، یک ویدئوپروجکشن و چیدمان و همچنین یک انیمیشن را با موضوع چمدان اضافه کرده و علاوه بر اینها، به شکل اپیزودیک در کنار متن خودش، نمایشنامه «چمدان» کوبو آبه، نویسنده نامدار ژاپنی را کار کرده است. چمدان درام سرگشتگی انسان معاصر است که به جای ارتباط و عاطفه که در قالب عشق معنا مییابد؛ خودش و آدمهای دوروبرش را یا نمیبیند و فراموش کرده و اگر هم اینچنین نباشد، چندان التفاتی به دیگران ندارد. یعنی بیارتباطیای که معضل عمومی این روزهای ماست و آییش از منظر خود و با حضور بازیگرانی مانند حمیدرضا نعیمی، شبنم فرشادجو، مائده طهماسبی، رامین ناصرنصیر، بهناز نازی، نقی سیفجمالی و... همچنین طراحی صحنه منوچهر شجاع، چهرهپردازی ماریا حاجیان و طراحی لباس نگار نعمتی در تالار اصلی تئاترشهر هر شب ساعت 19:30 مخاطبان را به نمایشی درخور تأمل دعوت کرده است.
آیا تابهحال در تئاتر اتفاقهایی که دوست داشتید، برای شما افتاده است؟ بهویژه پس از آنکه در ایران مستقر شدید آیا این روال عادی وجود داشته که چیزهای دلخواهتان را روی صحنه بیاورید؟ کمی تنبلی کردم، کارهایی که کردم را دوست داشتم ولی چون به بازیگری علاقه دارم و فیلمها و سریالهایی به من پیشنهاد میشد که درآمد بالایی داشتند و میتوانستم زندگیام را با آن بگذرانم و چون خیلی دوست داشتم، قبول میکردم و این باعث میشد از تئاتر دور شوم، بنابراین خیلی چیزها بودند که دوست داشتم انجام دهم و میتوانستم انجام دهم، ولی انجام ندادم. مثلا اوایل که به ایران بازگشته بودم، دائم صحبت از پرفورمنسآرت میکردم ولی خودم هیچوقت هیچکاری در این زمینه انجام ندادم درصورتیکه پایه ورودم به تئاتر اصلا همان بود. آن زمان که در ایران اسمش را میآوردم اصلا اینجا نمیدانستند راجعبه چه صحبت میکنم و همیشه آتیلا پسیانی را به خاطر این قضیه تحسین میکنم که به آن وادی رفت و در آن بسیار تأثیرگذار نیز بود. فکر میکنم هماکنون بسیاری از جوانان ما آن را کار میکنند و جوانهای خوب تئاتر هستند و در این زمینه مدیون آتیلا پسیانی هستند. سلیقه من با آتیلا پسیانی یا رضا حداد خیلی فرق میکند ولی زمانی که کارهای آنها را میبینم، بسیار لذت میبرم و خودم زیاد به این صورت کار نکردهام درصورتیکه سلیقه اصلیام آن بوده است. اینکه سال ٩١ تصمیم گرفتید «هفت شب با میهمان ناخوانده» و درحالحاضر «چمدان» را کار کنید، این بازگشت به تولیدات قبلی، از چه زاویهای بوده است؟ «چمدان» اینبار اتفاقی بود. من نمایشنامهای در اقتباس از «مکبث» نوشتم که قرار بود در تئاترشهر کار شود. علاقهای به اینکه کارهای قدیمیام را دوباره انجام دهم، ندارم. «مکبث» را دو سال طول کشید تا بنویسم و یک دنستئاتر خاصی بود که بههرحال نوشتهام و دوست دارم کار کنم. سالن اصلی تئاترشهر جوابگو نبود. میشد تالار وحدت کار را اجرا کرد و دراینباره صحبت نیز کردیم. اما چون به خانم مقتدی قول داده بودم و خجالت کشیدم زیر قولم بزنم، این شد که دوباره «چمدان» را اجرا کردیم. پس این امکان وجود دارد «مکبث» را در تالار وحدت یا در جای دیگر به اجرا بگذارید؟ بله، به احتمال قوی اگر جانش را داشته باشم اینکار را خواهم کرد. به این دلیل که کار سخت و پُرپرسوناژی است و گروه نمايش دارد که با خانم عاطفه تهرانی کار کردیم و نمايشهای زیادی دارد. چرا در این رودربایستی «چمدان» را انتخاب کردید؟ مائده «چمدان» را خیلی دوست دارد و چون همان کار انجام میشد و دوست داشتم فراتر بروم، ویدئوآرت و یک نمایش «کوبو آبه» را به آن اضافه کردم که برای خودم نیز دوباره چالش شود. زیاد هم نمیشود میزانسنها و دیالوگهایش را تغییر داد بههمیندلیل تصمیم گرفتم مسائل حاشیهای را در آن تغییر دهم که چالشبرانگیز شود. در اجرای قبلی نیز خانم طهماسبی بودند؟ در اجرای برلین بود اما در اجرای تهران نبود. آیا بازیگران دیگری داشتید و اتفاقاتی باعث شد که آنها تغییر کند یا همین بازیگران از ابتدا مدنظر بودند؟ ابتدا خانم ویشکا آسایش قرار بود با ما کار کنند که کمی عقب افتاد و از نظر وقت مشکلدار بود. آیا پرداختن به کار کوبو آبه دلیلش «چمدان» بود؟ بههرحال اسم کار «چمدان» است و نگاه دیگری به «چمدان» است. ما حتی تبلیغات را نیز جزئی از پروسه کار دیدیم که روی ذهن مخاطب احتمالی کار کنیم. عکسها، ویدئوها، انیمیشنها و... که واژه «چمدان» را درواقع در اذهان مخاطب احتمالی قبل از ورود جاری کنیم و زمانی هم که وارد میشویم با یک ویدئواینستلیشن روبهرو میشوند که فکر میکنم 95 درصد مخاطبان تئاتر ما این مقوله را نمیشناسند. یعنی با یک حرکت تازه نسبت به 20 سال پیش به این کار پرداختید؟ بله، بسیار برایم مهم بود که این کار را با پویا آریانپور انجام دهیم و چندین بار نیز قرار بود با همدیگر پرفورمنسآرت کار کنیم که مشغله و تنبلی باعث شد انجام نشود و این خود نوعی همکاری است و این ویدئواینستلیشن فقط یک موضوعش چمدان و کار خودش است اما درحقیقت مستقل است. اما باز نیز نوع مواجهه به واسطه متفاوتبودن هر یک از این آیتمها نوعی مواجهه پسامدرن خواهد بود. به این دلیل حتی تعریفی که از چمدان در فرهنگ لغت وجود دارد، در بخشی از این چیدمان به نوعی دیگر در آن برخورد اولیه را با واژه برای ما ایجاد میکند و حالا میبینیم این فقط یک واژه نیست. هر یک با چیدمان آن با انیمیشن و آقای چینی باز بهنوعی دیگر، در مقطع دیگر، جای دیگر و بهگونهای دیگر و فرهاد آییش اینها را گردآوری میکند؟ بله. این گردآوری هم نوعی مواجهه چندسویه خواهد بود؛ میتوانیم در مسائل و واژهها دقیقتر شویم و از زوایای مختلف در زمینه جغرافیا و فرهنگ به آن بنگریم. در این اجرا مشهود است که پرچمدار جغرافیا و ایدئولوژی خاصی نیستید و این باعث میشود از نگاه تکساحتی بیرون بیاییم و به نگاهی چندساحتی برسیم؛ در این حالت چمدان به گونههای متفاوت مقابل دیدگانمان قرار میگیرد و ترغیب میشویم ما نیز چمدان خودمان را داشته باشیم. من حتی در خود اجرا نیز ارتباطم با طراحانم بسیار دموکراتیک است. اجازه نمیدهم از محدوده کار خارج شود، ولی سلیقه اعمال نمیکنم چون دلم میخواهد سلیقه جدید وارد آن شود برای مثال، طراح دکور ما آقای منوچهر شجاع طرح خودش را دارد. درباره طرح لباس و گریم نیز چنین است. من هیچگونه دخالتی نکردم و فقط مراقب بودم به کلیت کار لطمه نخورد همیشه نیز همینطور بودهام چون دلم میخواهد من نیز در کار یاد بگیرم و بازیگرهایم نیز اگر نقش را متفاوت بازی کنند، من دیالوگ را تغییر نمیدهم چون نمایش نوشته شده است ولی بازیگرم را در بازی آزاد میگذارم و کاری میکنم آن آدمها کشف خودشان را انجام دهند. یعنی زیرسطحها را خودشان پیدا ميکنند و درواقع روی خودشان سرمایهگذاری میکنند. بله. این نوعی مشق دموکراسی از طریق هنر خواهد بود و فکر میکنم مسئلهای که میشود در جامعه ما که جامعه پرتضادی است از طریق هنر بهویژه هنر تئاتر که هنر رودررویی است، این را بهگونهای حلوفصل کرد، یعنی این اتفاق در جامعه نیز مضاف بر این سرایت کند که ما باید بیشتر در کنار هم قرار بگیریم و با هم برای هر پدیده و هر اتفاقی همکاری کنیم و این جالب است و شما ناخواسته بیآنکه بلندگویی در دست بگیرید، بسیار کمک کردهاید. هم در نوشتن و نیز در بازیگری و کارگردانی، به دلیل اینکه سیستمم اینگونه است که از کل به جزء میرسم، آدم آنالیتکاری نیستم و اگر بخواهم به بازیگرهایم سمتوسو دهم، معمولا کل را به رخ بازیگر میکشم. مگر اینکه بازیگرها من را مجبور کنند راجعبه نقش و شخصیت صحبت کنم، ولی همیشه از موضوع آنالیز و تشریح فرار میکنم و اجازه میدهم در تمرینها خلاقیت از بازیگرانم بیرون بزند. از بحث خیلی میترسم و اگر بازیگرم با من بحث کند و بگوید این نقش به این صورت باشد، فورا میپذیرم. یعنی به دنبال مواجهه نیستید و دنبال این هستید که هرکسی را در بستر مناسبش قرار دهید و آن هارمونی ایجاد شود. البته کار شما مشکلتر نیز است به واسطه اینکه از حس درونی خیلی استفاده میکنید و شکل کار نیز میطلبد و فضاها بسیار ذهنی و فراذهنی هستند. یک جای دیگر هست؛ یک ناکجا و از روابط ملموس پرهیز میشود و پیوسته همین را در تئاتر داشتهاید. بله، خودم نیز بازی میکنم، ابتدا از کارگردانم میخواهم به من اجازه دهد خودم را در نقش پیدا کنم و سپس هرچه از من بخواهد، انجام میدهم ولی خب، خیلی دوست دارم با کارگردانهای باهوش کار کنم. آنها میفهمند پیشنهادهایی که میدهند نباید خارج از آن محدودهای باشد که کشف کردهام و خارج از محدوده خودم نباشد. تا چه اندازه از این اجرا راضی هستید؟ این اجرا هنوز کار دارد. همیشه دلم میخواهد کوتاه کار کنم و بازیگرها را در فضای فرسایشی نبرم. آیا شکل اجرا، دکور کار و ... به اجرای قبلی شما نزدیک است؟ خیر، کاملا متفاوت است. در نگاه و چیدمان آیتمها کاملا متفاوت است. بههرحال، همان فلسفه و دیالوگهاست، اما از نظر سلیقه و نگاه، طرحهایم را با چیزی که دفعه پیش بوده است، کاملا تغییر دادهام. آیا خاکستریبودن لباس اکثر بازیگرها دلیل خاصی دارد؟ خیر، منطق استاتیک آن است. خانم نگار نعمتی وقتی این دکور را دید، گفت همه را میخواهم در یک تم اجرا کنم و من نیز پذیرفتم. نوعی هماهنگی ایجاد میکند. ما قصد داریم دنیایی غیرواقعی را باورپذیر کنیم. شاید اگر لباسها همانند اجراهای قبلی رنگی بودند نیز این اتفاق میافتاد، اما اینبار خیلی دوست دارم که بههم نزدیک هستند و یک وحدت را ایجاد میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.