درباره دقت در خبررسانی علمی
ابداع دوباره یک فناوری قدیمی
بابک فرهادی
1- در سالهای اخیر، هرازچندگاهی خبرهایی در رسانهها منتشر میشود مبنی بر اینکه دانشمندان راه تازهای برای تأمین نیاز روزافزون بشر به انرژی یافتهاند، منابع جدید انرژی پیدا کردهاند یا روشی ابداع کردهاند که کارایی مصرف انرژی را بیشتر میکند که با توجه به کمبود و گرانی سوختها، با استقبال مخاطبان خبر و همچنین مصرفکنندگان انرژی همراه است، اما در کنار این خبرهای علمی، خبرهای دیگر هم منتشر میشود با این رویکرد که مخترعی ماشینی ساخته است که نیاز به منبع انرژی ندارد یا از یک ماده معمولی برای سوخت استفاده میکند. برای مثال چندیپیش خبری در رسانههای تصویری منتشر شد مبنی بر اینکه یک مخترع برزیلی، موتورسیکلتی ساخته است که بدون استفاده از حتی یک قطره بنزین کار میکند. 2- راوی این خبر میگوید: «مصرف چندین لیتر آب در روز برای ما تبدیل به امری عادی شده است، اما انگار این مایع حیات، به غیر از آشامیدن و خاموشکردن آتش و شستوشو، از قابلیتهای کشفنشده دیگری هم برخوردار است. در سائوپائولو، یک مخترع برزیلی، موتورسیکلتی ساخته است که با آب کار میکند. این موتورسیکلت که با قدرت آب و هیدروژن کار میکند، ظاهر سادهای دارد، اما سیستم فعالیت آن پیچیده است. موتور این موتورسیکلت از یک باطری خودرو برای تولید برق استفاده میکند و برق تولیدشده برای جداسازی مولکولهای هیدروژن و اکسیژن آب استفاده میشود. هیدروژنی که بعد از تجزیه آب حاصل میشود، از قدرت زیادی برای بهحرکتدرآوردن موتور برخوردار است. این ایده، یک راهحل کاملا اقتصادی در مقابل استفاده از بنزین است. این وسیله با استفاده از فرایند الکترولیز و با استفاده از اضافهکردن هیدروژن به آب کار میکند که شکستن مولکول آب، موجب احتراق میشود و با انتقال قدرت آن به چرخها، موجب میشود موتورسیکلت به حرکت دربیاید و سرعتش به 60 کیلومتر در ساعت برسد. به گفته آقای «آزودو»، شش ماه برای این کار تحقیق کرده و از وسایل سادهای مانند لولههای پیویسی، لولههای آب پلاستیکی و یک مخزن آب استفاده کرده است. گرچه آقای «آزودو»، اسرار ساخت این محصول را فاش نمیکند، اما به گفته خودش، او از یک فرایند شناختهشده در جهان شیمی استفاده کرده و آزمایشهایی انجام داده که توانسته با یک لیتر آب، 500 کیلومتر مسیر را با موتورسیکلتش طی کند، بدون اینکه قطرهای بنزین مصرف شود. 3- پیش از بررسی این خبر لازم است تأکید کنیم این خبر چندین غلط علمی فاحش دارد، مانند: «این وسیله با استفاده از فرایند الکترولیز و با استفاده از اضافهکردن هیدروژن به آب کار میکند» و «شکستن مولکول آب، موجب احتراق میشود»، اما در کنار این غلطهای فاحش، به مخاطب وعده میدهد موتورسیکلتی تولید شده است كه بدون یک قطره بنزین کار میکند، اما در ادامه بر استفاده از باتری تأکید میشود. گفتنی است شرط کارکردن یک موتورسیکلت استفاده از بنزین نیست، بلکه داشتن منبع انرژی است. امروزه نهتنها، موتورسیکلت بلکه خودروها، لیفتراکها و حتی هواپیما و زیردریاییها هم با باتری کار میکنند که با توجه به پیشرفتهای کنونی فناوری، اصلا هم عجیب نیست و از آن مهمتر، لازم نیست در توصیف این خودروها و وسایل موتوری گفته شود بدون بنزین کار میکنند؛(موتورسیکلتها و ویلچرهای برقی امروزه در ایران ما نیز فراوان هستند). 4- جذابیت این خبر در آن است که ابتدا ادعا میکند این موتورسیکلت با آب کار میکند و این تصور را در مخاطب ایجاد میکند که منبعی گسترده و ارزان برای سوخت پیدا کرده است، اما در ادامه میگوید این آب، با استفاده از یک باتری، الکترولیز میشود و از هیدروژن بهعنوان سوخت استفاده شده است. اما گزارشگر محترم فراموش میکند که خود عمل الکترولیز، فرایندی است که بهشدت انرژی مصرف میکند و به هر صورت نیازمند یک منبع انرژی الکتریکی است. دانشمندان از مدتها قبل گفتهاند انرژی، به شکل خودبهخود نه به وجود میآید و نه از بین میرود، بلکه از صورتی به صورتی دیگر تبدیل میشود. 5- باید در نظر داشت هدف همه مهندسان در سراسر جهان این است که با استفاده از اصول علمی و پیروی از جدیدترین دستاوردهای علم، ابزارهای کارآمدتری بسازند. هیچ مهندسی تاکنون در جهان، هیچ ابزاری اختراع نکرده است که با اصول علم فیزیک، شیمی، برق و مکانیک مغایر باشد یا آن را نقض کند. اگر روزگاری به چنین اخباری در رسانهها برخوردیم، بدانیم که یا این مخترع، شیاد است یا آنکه رسانهای که این خبر را منتشر کرده است، خود دچار کجفهمی شده و قانونهای اولیه علم را نمیداند. اگر امکان داشت که موتورسیکلتی ساخته شود که با استفاده از آب کار میکند، چرا خودرو، هواپیما، کشتی و... با این سیستم نسازیم؟ 6- بهراستی اگر یک لیتر آب، این قدر انرژی دارد که میتواند موتورسیکلتی را 500 کیلومتر جابهجا کند، چرا شرکتهای خودروسازی در جهان به خودشان این همه زحمت میدهند و در بخش تحقیق و توسعه (R&D) شرکتهایشان میلیونها دلار صرف میکنند تا خودرویی بسازند که کاراییاش بیشتر، مصرفش کمتر و درعینحال آلایندگی آن ناچیز باشد. هیچ با خودمان فکر کردهایم اگر چنین خبری درست باشد، این شرکتهای خودروسازی یکشبه همه این بخشهای پژوهشیشان را تعطیل میکنند و موتورسیکلت، خودرو، هواپیما و کشتیهایی میسازند که با آب کار کند، بدون مصرف حتی یک قطره بنزین. 7- نکته بسیار مهمی که در زمینه انتشار اخبار در رسانههای کشور ما مهم است اینکه برای انتشار خبری در زمینههای سیاسی، نظامی، دینی و...، فیلترهای بسیار زیادی وجود دارد. همیشه هم توجیه رسانهها برای وجود چنین فیلترهایی كه درست هم هست آن است که باید مراقب بود تا اخبار نادرستی از رسانه ما منتشر نشود، اما نکته جالب اینکه عرصه ديگري كه به شدت نیازمند مراقبت و دروازهبانی خبر است، حوزه علم و فناوری است که البته در این مورد خاص، مسئولان رسانهها به شدت طرفدار آزادی بیان میشوند و تریبون را در اختیار کسانی قرار میدهند که با اولین اصول علمی آشنا نیستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.