گفتوگو با علی شمس نویسنده و کارگردان نمایش داستانهای میانرودان
تحریف اساس تولید تاریخ است
رضا آشفته
علی شمس، سال گذشته از ایتالیا نمایش «قلعه انسانات» را با گروهی از بازیگران این کشور آورد و در جشنواره تئاتر فجر خوش درخشید و امسال در این جشنواره نمایش داستانهای میانرودان را با گروهی از بازیگران شناختهشده تئاتر کشورمان آورد و متأسفانه به نظر خودش از سوی داوران این نمایش دیده نشد، اما این روزها این نمایش کمدی در تالار سمندریان علاقهمندان تئاتر را تحتتأثیر قرار میدهد. نمایش کمدی است و شوخی با سه پادشاه از آشور، کلدان و بابل صورت میگیرد. هدف پرداختن به موضوعی است که در آن بشود تفرعن، خودپسندی و خودشیفتگی را حالا از هر موضعی به باد انتقاد گرفت. در این نمایش داریوش موفق، آرش فلاحتپیشه، رامین سیاردشتی، فرزین محدث، سام کبودوند و... بازی میکنند.
چرا باید تاریخ میانرودان برای روزگار ما مسئله شده باشد؟ ابدا برای من این مسئله مطرح نبود که میانرودان چه ربطی میتواند با امروز ما داشته یا نداشته باشد. میانرودان یک بستر اجرائی است که ایدههای متنیآن را تأمین میکند. من در این بستر میتوانم شلتاقهای روایی و تکنیکی خودم را در متن بزنم. این سؤال را درباره هر چیزی میتوان مطرح کرد. داستانهای میانرودان دارد درباره سرچشمههایی بحث میکند که امروز مبتنی بر آنها، داشتهها و کهنروایتهای جمعی ما تعریف شده. من در این بستر انیمیشنی خواستم تا اتفاقا با بازگشت به عقب و روزهای آغاز، این تنه محکم لایتغیری که امروزِ ما را ساخته، به چالش بکشم کمااینکه ادبیات و زبان هم در نمایش یک عنصر فرار و سیال است و به هر دری سر میکشد. زبان برساخته مجعولی از چندین ساحت گرامری در دستور زبان است. درحقیقت داستانهای میانرودان در اسم و جغرافیای بینالنهرین میگذرد ولی عملا یک گشتوگذار در تمام تاریخ است و اصلا سخت نیست نشانهای موجود و معاصر اکنونی را در آن پیدا کرد. آیا تحریف تاریخ زمینه مواجهه کمدی را در داستانهای میانرودان فراهم میکند؟ تحریف اساسا یکی از ارکان تولید تاریخ است. اصلا یکی از چیزهایی که من دستمایه قرار دادم همین است. جمله قشنگی هست که میگوید: «ربط این داستان به اسناد تاریخی، به همان بیربطی اسناد تاریخی است به تاریخ. اتفاقِافتاده در تاریخ گاه به هموزنی دلیل آن نیست... همیشه اتفاقات به همان صلابت و درشتیای که ما فکر میکنیم، نیفتادهاند. آنچه از تاریخ به ما میرسد، گزارش مشکوکی بیش نیست. اصلا وفاداری به تاریخ اینجا موضوعیت ندارد. دستمایهای است که من شوخی کنم و شوخی بنویسم و شوخی اجرا کنم. یکی از مقاصد من اینجا استفاده از جدیت و چهره عبوس و محتوم تاریخ در مقام تکنیک روایی برای مسخرهکردن خود تاریخ است. تاریخ در بسیاری موارد رسواتر از این حرفهاست. باور جمعی به یک موضوع، گاه تاریخ میسازد؛ ارجاع به افسانه یا اتفاقی که هرگز نیفتاده. متن و اجرا میخواهد تاریخ را دست بندازد و خر خودش را براند، که میراند البته در داستانهای میانرودان، تاریخ پیش از آنکه منبع ارجاع باشد، دستمایهای برای از نوروایی چیزهاست. این سه پادشاه به نظر واقعیت تاریخی دارند اما شما آنها را دگرگون کردهاید. چه چیزی موجب این دگرگونی میشود؟ از میان این سه پادشاه فقط حمورابی اصالت تاریخی دارد، آن را هم از صدقهسر قانونی که نوشت و فرانسویها در شوش پیدا کردند، میشناسیم. آن دوتای دیگر جعل محضاند. اسمها را خودم برایشان انتخاب کردم. حتی سارگون هم نام شخص است و نام قوم و قبیله نیست. سارگون آکدی است. با آن هم ور رفتم و عوضش کردم. البته اینها هیچکدام مهم نیست. بینالنهرین نسبت به ما آنقدر با فاصله ایستاده است که حقیقی یا جعلیبودن هر کدام از اینها، اتفاق مهمی نیست منتها آنچه برای من در این متن اهمیت داشت، این بود که من چطور میتوانم با هرچه هست شوخی کنم و از هرچه هست، کمدی بسازم. داشتم روی این چیزها کار میکردم. اسمها هم از این قاعده مستثنا نیستند. با اسمها هم باید شوخی میکردم، که کردم. «این رشتور» اول از همه برای من خیلی شبیه «آشور بانیپال» بود منتها اسم آشور بانیپال جدیتی ناخواسته را با خودش حمل میکرد. آنجور که میشد با اسم حمورابی شوخی کرد، نمیشد آشور بانیپال را دست انداخت. اما رشتور بهتر بود؛ ترکیبی از رشتور و ضمیر اشاره به نزدیک، فرزند آن رشتور که ترکیبی است از رشتور و ضمیر اشاره به دور. شکل اجرا اپیزودیک است. آیا هماهنگی بین داستانها چنین ساختاری را بر شما تحمیل کرده است؟ نه، من اصولا از نوشتن متنهای چندداستانه، چندروایی و آکاردئونی لذت میبرم. خردهداستانهایی که با هم یکتنه واحد را بسازند مثل آن چیز که ما در هزارویکشب، دکامرون، کلیلهودمنه و هزار اثر دیگر سراغ داریم، برای من منبع الهام و الگوست. شما همواره در جغرافیای امپراتوری ایران قدیم حرکت کردهاید، آیا این رفتاری هویتسنجانه و ملیگرایانه تلقی میشود؟ نه، چه هویتطلبانهای؟ هویت من بهعنوان یک ایرانی مشخص است. چه چیزش را باید طلب کنم. من از دستمایههایی که اتفاقا هویت من را بهعنوان یک انسان در وهله نخست و سپس یک هنرمند تعریف میکند، استفاده میکنم. من در جغرافیایی زیست میکنم که به هستیام مربوط است و مرا به خودش گره زده. اینها دستمایههایی است که من باید دربارهشان بنویسم... زبان فارسی، فرهنگ اقوام ایرانی و کلا کلان فرهنگ فلات ایران با تمام نقاط برجسته یا کماهمیتش، برای من منبع تولید اثر است. من اینها را دوست دارم و میدانم چطور از آنها بهره ببرم. من به هر زبانی که غیر از فارسی هم نمایشنامه بنویسم، محل ارجاع من همین فرهنگ است. ممکن است تکنیک یا نحوه روایت کردن خردهداستانی را از یک منبع خارجی آموخته یا از آن الهام بگیرم، اما روح نهایی کاری که از دست من بیرون میآید، هویتی شبیه به خودم دارد. کمااینکه من «دال خوتای نامک» یا همین «قلعه انسانات» را به ایتالیایی و در شهرهای مختلف ایتالیا اجرا کردم، اما جان متن و جان اجرا همین رنگی بود که منم... من چیزی را که متعلق به قبیله من است و من بر آن محاطم، مینویسم؛ چیزهایی که من را ساخته؛ بهعنوان یک شهروند ایرانی که در خاورمیانه رشد کرده و حالا از اینکه هست هم چندان رضایتی ندارد. بازی با ارجاعات تاریخی و بهرهمندی از شیوههای مدرن، نسبتهای پسامدرن را در داستانهای میانرودان برجسته میکند. شما چنین هدفی را دانسته برگزیدهاید؟ قطعا همینطور است. من به نمایشنامه بهعنوان محل ایجاد شگفتی نگاه میکنم. به جای پیروی از قرارداد، دوست دارم قرارداد بسازم. تئوری یکبارمصرف در متن تولید کنم و این امکان عظیم نه در زیر عنوان درام که تحت نام نمایشنامه و در لوای ایراد نظریات پستمدرن برایم میسر است. سلیقه من اخذ و کشف تکنیک یا حتی اختراع و ترکیب شکلهای روایی است. اینکه چطور دست تماشاگر را بگیرم و برایش قصه بگویم، برایم مطرح است، منتها چطورگفتن این قصه محل بحث است. من روی این چطور تأکید میکنم. اینکه چطور این قصه را بگویم، باعث میشود روایت را به معنای «ژرارد ژنتی» آن بهکار ببرم. استفاده از زمان و زبان در ساحت روایت در حوزه نظریه پستمدرن جای حرف فراوان دارد و من از هرچه میآموزم بهره را برای تولید متنی قابل دفاع خواهم برد. شما در فضای قلدر و بینظیر نمایشنامه یا رمان پساساختارگرا است که میتوانید مرز جهان متن را با عالم واقع مخدوش کنید. زمان روایت را نسبت به زمان حقیقی آن کموزیاد کنید و هزار چیز دیگر. ارجاع و استفاده از هارد ذهنی و دانایی تماشاگر منبعی قابل اتکا برای رساندن منظور و اعاده تکنیک موردنظر در نوشتار متن میشود که برای من بسیار قابل اعتناست. تئاتر بر فضا غالب است و این باز تایيد تکنیکی است؟ بله. همه اینها مجموع تجربیاتی است که از فهم جهان پساساختار و پستدراماتیک نصیب آدم میشود. طراحی صحنه فضاساز است و این شیوه برخورد چقدر فرصتساز آفرینشی خلاق خواهد بود؟ اصولا شکل اصلی صحنه، قرابت نزدیکی با متن دارد، یعنی متن خودش پیشنهاد محکمی دارد که من چطور، کجا و با چه شمایلی اجرا شوم منتها ایده اصلی من در طراحی صحنه درنیامد. کمبود منابع مالی و هم دو اجرابودن سالن سمندریان که ما را مجبور به سازگارکردن دکور میکرد، موانع بزرگی بودند. ایده اصلی من سکویی آینهای بود که انعکاس هر آنچه اتفاق میافتد، باشد که نشد؛ مثل انعکاس چهلستون در آب. یا تختسلیمان تکاب یا طاقبستان. دوست داشتم آنچه اتفاق میافتد، روی صحنه دوبرابر شود که این خودش بخشی از میزانسن بود که از دست رفت. این نیازمند مصرف روزانه حجم زیادی از ماتریال بود که از توان من و تهیهکننده خارج است. برخی اوقات باید از سر ناچاری به آنچه بر تو تحمیل میشود، تن دهی. اکثر اوقات زور چیزها از تو بیشتر است و من در حوزههای مالی و رانتی، انسان پرزوری نیستم. بازیگران چقدر به فراخور کشف نقش، فعال بودهاند و حضور آنان را در این بازی چگونه ارزیابی میکنید؟ بهطورکلی از انتخابهایی که برای نقشها داشتم راضیام. من از بچههای تا بن استخوان تئاتری بهره بردم. این کار تمرین زیاد میخواست و کسی باید انتخاب میشد که علاوه بر خلاقیت فکری- بدنی، با من هم دچار مفاهمه باشد. فهم تجربی و دانایی از خصیصههایی است که من در بازیگران این نمایش سراغ داشتم و به همین علت آنچه روی صحنه رفته، به اضافه متن و کارگردانی، محصول ذهنیت خلاق آنها و فعالیت مسئولانهشان در مقام اجراگر است. برجستهشدن ماسک و گریم دلیل فنی دارد یا همان بازی با تاریخ است؟ گریم هم بخشی از شوخی ما با تاریخ است. برای مثال، درباره حمورابی گریم نه یک عنصر تحمیلی یا تکمیلی، که خودِ میزانسن است یا خیلی جاهای دیگر در متن. گروه در اجرا به ایجاد و جاریکردن شوخی در تمام شئون و مراتب قائل بود و گریم هم تأکیدی بر این گفته است و من خوشحالم گروه طراحی و اجرای گریم توانست فهم درست، سریع و منعطفی از متن و اجرای متن داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.