|

شکفتن اندیشه‌ها مانند گل نیست

نظام سرمایه‌داری که در عصر ما توانسته به سراپای زندگی اقتصادی تسلط یابد، از طریق یک فرایند انتخاب اقتصادی، به آموزش و گزینش سازگارترین اتباعی که به دردش می‌خورند -کارفرمایان و کارگران- می‌پردازد. لیک در اینجا حدود این مفهوم انتخاب به‌عنوان ابزار تبیین تاریخی، به‌روشنی آشکار می‌شود. برای آنکه این سبک زندگی و این شیوه نگرش به شغل خویشتن که به‌خوبی با خصوصیات سرمایه‌داری سازگار باشد بتوانند «انتخاب» شوند و بر سایر شیوه‌ها چیرگی یابند، بدیهی است که نخست باید پدید آیند، اما نه در نزد افراد مجزا، بلکه باید مفهوم اشتراکی را برای گروه‌های انسانی در کلیت آنها بیان کنند. و آن خاستگاهی که باید تبیین کرد، همین است. [...] اما راه‌های آغازین چنین اندیشه‌هایی، بیش از آنچه نظریه‌پردازان «روبنا» می‌پندارند، سرشار از خس‌وخار است. شکفتن اندیشه‌ها مانند گل نیست. روح سرمایه‌داری ناچار بود برای تحمیل خود علیه جهانی از نیروهای مخاصم پیکار کند. حال آنکه در عهد باستان و نیز در سده‌های میانه این روحیه چونان نگرشی نانجیبانه و جلوه‌ای از لئامتی شرم‌آور، صمیمانه نفی می‌شد. حتی در عصر ما نیز تمام گروه‌های اجتماعی‌ای که کمتر زیر سلطه مستقیم سرمایه‌داری جدید هستند یا سازگاری کمتری با آن یافته‌اند، همین وضع را دارند. نه از آن‌رو که شاید در دوران پیش از سرمایه‌داری عطش سود هنوز ناشناخته بوده یا از شدت کمتری برخوردار بوده است. نه از آن‌رو که حرص طلا در روزگاران پیشین -یا اکنون- در بیرون از محیط سرمایه‌داری بورژوایی، چنانکه رومانتیک‌های جدید سرشار از اوهام می‌پندارند، کمتر از قلمرو خاص آن بوده است. خیر، تفاوت میان روح سرمایه‌داری و روح پیش از سرمایه‌داری در این نکته نیست. حرص مأموران دولتی چینی، آز اشرافیت روم قدیم، عطش دهقان جدید، جملگی می‌توانند موید تمام سنجش‌ها باشند و آز طلای مقدس درشکه‌چی ناپلی و صاحبان مشاغل مشابه در آسیا و نیز حرص پیشه‌ور اروپای جنوبی یا آسیایی، فوق‌العاده شدیدتر و به‌ویژه با قیود وجدانی کمتری بروز خواهد کرد تا مثلا عطش یک انگلیسی در موقعیتی مشابه آنها. فقدان مطلق قیود وجدانی، خودخواهی سودپرستانه و حرص و ولع منفعت دقیقا خصوصیات سوداگران کشورهایی بوده‌اند که توسعه سرمایه‌داری بورژوایی آنها - در قیاس با سطح غربی- پس‌مانده‌تر بوده است. [...] در سراسر تاریخ، این تب اکتساب بی‌رحمانه و بیرون از هرگونه هنجار اخلاقی، هر بار که توانسته میدان تاخت و تاز یافته است. این اخلاق برای دیگران آنچه را که در مورد برادران ممنوع بود برای دیگران مجاز می‌شمرد. خشونت آگاهانه و مطلق اکتساب، غالبا رابطه فوق‌العاده نزدیکی با سرسختانه‌ترین شکل همنواگری دینی و احترام به سنت داشته است. اما با نرم‌ترشدن این خشونت و رواج کمابیش کامل کسب‌و‌کار آزاد در جامعه، این پدیده نوظهور نه اخلاقا توجیه شده و نه مورد تشویق قرار گرفته، بلکه به‌عنوان یک واقعیت فقط با آن مدارا شده است. [...] روح‌ سرمایه‌داری به‌عنوان یک سبک زندگی معین که در غلافی از یک اخلاق پدیدار شده بود، ناگزیر بود که نخست علیه این طرز احساس به مبارزه برخیزد و با اوضاع جدید که سنت صلایش را در می‌داد کنار آید و به واکنش در برابر آن بپردازد. «روح سرمایه‌داری و اخلاق پروتستان»، ماکس وبر، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، نشر جامی، 1388، ص‌ص 50-48

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.