|

نگاهی انتقادی به هیکل

بزرگی شخصیت هیکل مانع آن نمی‌شود که نگرشی انتقادی به کارنامه او انداخته نشود. زیرا او نقشی مستقیم و سلطه‌گرایانه در طول دودهه‌و‌نیم تاریخ مصر به‌ویژه در دوره‌های ناصر و سادات داشت. بعد از آن بود که به صفوف مخالفان نظام پیوست و در نهایت نیز در کنار عبدالفتاح السیسی جای گرفت و در مورد ماهیت انقلاب‌های عربی تشکیک کرد. مهم‌ترین ویژگی هیکل گواهی او علیه روزنامه‌نگاری مصر و کشورهای عرب در قرن بیستم، نه در جهت منافع آنان بود. او بدون‌تردید چه در کنار قدرت یا در کنار مخالفان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین روزنامه‌نگاران عرب در این قرن بود. اما اگر اهمیت یک روزنامه‌نگار به ایستادن او در برابر قدرت موجود و ارزش‌های موجود باشد، اهمیت هیکل یا اهمیت نقش و نهادهای وابسته به او بیشتر به دلیل داشتن یک رابطه صمیمانه با جمال عبدالناصر است. اگر بشود گفت روزنامه خودش را در یک قدرت دموکراتیک شفاف می‌کند به‌خصوص در حالتی که در معرض حملات دشمنان دموکراسی قرار گرفته باشد، چنین امری با دولت ناصری که روزنامه‌های آزاد را تعطیل و یا ملی و روزنامه‌نگاران را بازداشت یا آنها را از نوشتن محروم کرد به‌کلی جور درنمی‌آید. نیازی نیست از روزنامه‌نگاران غربی نام برده شود که چگونه درخشیدند. دقیقا برعکس هیکل، آنها به این دلیل بارز درخشیدند که در صف مقابل قدرت حاکم ایستادند و تلاش کردند در عمل همان «رکن چهارم» دموکراسی باشند. واقعیت امر اما این است که هیکل شیوه‌ای از روزنامه‌نگاری را در جهان عرب بنیان گذاشت که بعدها فراگیر شد؛ شیوه‌ای مبتنی‌بر دفاع از حکومت و حاکمان و همراه‌شدن با سیاست‌های رسمی دولت‌ها. کاری که طبقات بالا و میانی جوامع ما نیز او را به آن ترغیب می‌کردند، زیرا به‌جز آنها کسی را یارای سرمایه‌گذاری در رسانه‌ها و در حوزه اندیشه نبود. اما به‌لحاظ اینکه او یک بُعد فرهنگی ناچیز به حیات روزنامه‌نگاری عرب بخشیده باشد، باید گفت هیکل در این‌باره نیز به‌شدت وامدار قدرت حاکم بود. او حاکمان را نصیحت و اعمالشان را توجیه می‌کرد. برایش آگاهی ارزشی نداشت مگر اینکه در خدمت انجام چنین وظیفه‌ای باشد. او نویسنده «فلسفه انقلاب» در جریان کودتای ناصر بود که در سال 1954 منتشر شد. کسی بود که «بحران روشنفکران» را می‌نوشت و از آنها می‌خواست خود را در خدمت نظام حاکم درآورند و با آن همراه شوند؛ بی‌توجه به اینکه اساسا یک روشنفکر چه وظایفی دارد و نیز با چشم‌فروبستن بر همه زندان‌های متعفنی که روشنفکران را در خود جای داده بود. به دلیل مقالات مشهور او که به نام «بصراحه» چاپ می‌شد، هیکل به صدای نظام حاکم تبدیل شد. درست مثل همان نقشی که در دوران جاهلیت شعرای حامی قبیله داشتند. او هرچند جز همان وزارت رسانه‌ها که برای چندماهی در سال 1970 داشت، منصب وزارتی مهمی نگرفت اما در مقامی جای داشت که فراتر از همه وزارتخانه‌ها بود. او منجی و الهام‌بخش عبدالناصر بود. کسی بود که از انور سادات علیه «علی صبری» پشتیبانی کرد با این گمان که روزی «جناب معاون رئیس‌جمهور» همان راهی را برود که «جناب رئیس‌جمهور» رفت. ازاین‌رو به بخشی از مشروعیت دوران این معاون (سادات) تبدیل شد. اما زمانی که سادات با عبدالناصر دچار اختلاف شد و میراث او را رها کرد، هیکل نیز از در مخالفت با او درآمد. سپس کتاب «پاییز خشم» را نوشت؛ کتابی که هیکل در آن نهایت کینه و نفرت خود را نسبت به سادات ابراز کرد و حتی برخی از صاحب‌نظران فصل نخست آن را به‌شدت نژادپرستانه توصیف می‌کنند. هیکل با رفتن عبدالناصر، نقش روزنامه‌نگار آگاه و نظریه‌پرداز خود را از دست داد. وقتی انقلاب ژانویه (انقلاب علیه مبارک در سال 2011) شکل گرفت نقش «استادی» هیکل به نقشی پدرانه تبدیل شد که به طور عجیبی با مطالبات دختران و پسران جوان حاضر در میدان التحریر فاصله می‌گرفت. تا آنجا که در شبکه‌های اجتماعی حرف‌وحدیث‌های آشکار و پنهانی از توهمات توطئه او می‌رفت و به تمسخر گرفته می‌شد. با ناکام‌شدن این انقلاب و موانعی که بر سر راهش به وجود آمد، هیکل دوباره همان نقش «استاد»ی خود را به دست آورد؛ کسی که طرف مشورت قرار می‌گرفت و حتی برخی او را امید آینده مصر توصیف کردند. منبع: الحیات

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.