برداشتهایي کوتاه در باب هنر معاصر
گالری جیبی
علیرضا امیرحاجبی
اینکه هرازچندگاهی به مقولههای زیستمحیطی و به ارتباط آن با هنر معاصر برمیگردم، تقصیر خودم نیست. گزارشات، تصاویر و آنچه در زندگی روزمره میبینیم چارهای برایم باقی نمیگذارد جز اینکه به طور مرتب و بدون توجه به انتقادهای ریزودرشت، بهعنوان یک هنرمند (و نویسنده موقت) به موقعیت وخیم و خطرناک زیستی کره زمین بپردازم تا دوستان هنرمند و علاقهمندان به هنرهای معاصر را بیشتروبیشتر با خود همراه کنم. بخشی از این اقدام را مدیون روزنامه «شرق» هستم که با صمیمیت در این راه کمکحال من بوده است. مسئله بحرانهای زیستمحیطی مانند جنگ نیست که بهشدت به چشم آید. بهتدریج و زیرپوستی میآید و ناگهان از دریاچهها و جنگلها سر درمیآورد. دریاچهها، دریاها و اقیانوسها؛ جنگلهاي شمالی و غربی کشور زیبایمان. این تازه بخش بسیار محدودی از بحران است. آب که نباشد هیچ چیز نیست. این جمله را میتوان در نجوای بیرمق جانوران زیستبوم مرکزی و جنوبی ایران پیدا کرد.حداقل کاری که نخبگان (صاحبان فرهنگ و هنر) میتوانند در این زمینه انجام دهند، سخنگفتن در این باب است. حتی اگر دست به اقدام نمیزنیم، دربارهاش سخن بگوییم. سخنگفتن که هزینهای ندارد. هنرمندانی هستند در رشتههای مختلف که رسانهها به پوشش خبری آنان علاقهمندند اما کلمهای درباره خشکشدن «گاوخونی» و «پریشان» حرفی نمیزنند. یک هشدار و یک اظهار نگرانی در باب وضعیت درختان بلوط زاگرس دیده نمیشود. شک نکنید که این نادیدهانگاریها در تاریخ ثبت خواهد شد. البته این عدمحساسیت، ریشههایی فرهنگی و اجتماعی دارد. با نگاهی به عملکرد آکادمی و نهادهای آموزشعالی میتوانیم متوجه این موضوع شویم که نه در متون آموزشی و نه در عملکردها هیچ مقدمه و بستری برای ایجاد ارتباط بین هنر و زیستبوم/ طبیعت منظور نشده است (به استثنای معماری که آنهم بر سر اجبار است). این نکته تعجبآور و تأسفبار است. بهخصوص در حوزه هنرهای تجسمی ما با نوعی انجماد شدید زیستمحیطی مواجه هستیم. منابع و ریشههای هنر فراموش شده و مایعی عبوس و کسالتبار تمامی رگهای هنرهای تجسمی را فراگرفته است. حالا بنشینیم مرتب در باب نشانهشناسی، معناشناسی، تبارشناسی، پستمدرنیسم و هنر معاصر سخن بگوییم. آن چیزي که الزامی است، آنچه ملموس است، آن بحرانی که پیشروست و حسش میکنیم باید فراموش شود. چرا؟ چون آبی را برای ما گرم نمیکند و نانی را در سفرههایمان نمیگذارد. اما نباید از یاد برد که دراینبین هستند هنرمندان بیادعایی که بدون جنجال با کمترین امکانات به تشویق و تنویر افکار عمومی میپردازند. هستند هنرمندانی چون زندهیاد اینانلو که در حد توان خود به معرفی زیستبومهای ایران پرداخت و تا توان داشت سخن گفت، تصویر گرفت و عکاسی کرد. هنرمندانی هم هستند که خود را درکل هنرمند نمیدانند بلکه میگویند ما مسافریم. جهان را میگردیم، زشت و زیبایش را میبینیم و برای خودمان و شما به تصویر میکشیم. حال که عصر رسانهها و شبکههای اجتماعی کار ارتباطات و اطلاعرسانی را سریعتر کرده، حال که میتوانیم با یک موبایل عکسهایی زیبا و همزمان مفید از سراسر جهان به نقاط دیگر این کره خاکی ارسال کنيم، آن را غنیمت میشمریم و بهجای گرفتن سلفی از خودمان، شرایط محیطی جغرافیایی خاص را به شما نشان میدهیم. نه پولی میخواهیم و نه در پی کسب شهرت هستیم. به جنگل یا کویر میرویم، برای شما از فرهنگ و زیستبوم زیبا و حساس آنجا گزارش میگیریم تا الگوهای زیستمحیطی ناشناختهای را نمایش دهیم، تا شما را با طبیعت هرچند برای لحظاتی آشتی دهیم، تا شما را حساس کنیم و نشان میدهیم که چگونه زیستبومها بر فرهنگ، هنجارها و عادات یک قوم تأثیر میگذارد. این عملکردی بینهایت مهم و فراتر از هنر است. اما همین گروه از هنرمندان با کمال دقت اصول و قواعد اصلی عکاسی و ترکیببندی را در همین عکسهای موبایل رعایت میکنند و هیچگاه به فکر گذاشتن نمایشگاه هم نیستند. رسانه آنها موبایل هوشمند آنهاست. این گروه از هنرمندان سطح عملکرد خود را از توریستها و شهروندخبرنگاران احساسی که بدون مطالعه دست به تهیه شِبهگزارش میزنند، فراتر میبرند و به شکلی انضمامی توضیحاتی درباب منطقه جغرافیايي، آب و هوا و مردمان آن منطقه ارائه میکنند؛ عکسهایی مفید و زیبا که میتوان آنها را در یک مجموعه به نمایش عمومی گذاشت. عکسهای الهام منصوری نیز از همین دست آثار است. منصوری در سفری طولانی که هنوز نیز تمام نشده، به آسیای جنوبشرقی رفته و روزانه گزارشهایی را از مناطق بکر و دیدنی آن مناطق تهیه و در قالب عکس/ نوشتههایی در صفحه شخصی خودش منتشر میکند؛ یک گالری خصوصیتر و تمیز با موضوع طبیعت. همانطور که نوشتم، عکسهای وی نیز دارای کیفیت بسیار مطلوبی جهت ارائه در فضایی مانند یک گالری است. چه آنگاه که از یک سوسمار درختی عکس میگیرد و چه زمانی که به درون جنگلهای بارانی میرود، احترام و حساسیت نسبت به طبیعت را فراموش نمیکند. این خود شیوهای از آموزش است؛ آموزش از راه دور؛ آموزشی گزیده. کشف طبیعت در درون انسان روی میدهد و نه در بیرون او. کشف طبیعت و احترام به آن سرآغاز توانایی جهت مدیریت بحرانها و مسئولیتپذیری در قبال این محیط است. با کمی تلاش میتوان به این کشف نائل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.