|

سرگذشتِ سرگذشتِ سروده‌های زردشت

شرق: در یکی از شب‌های بخارایی با عنوان «شب گات‌ها» در محل کانون زبان فارسی برگزار شد. میهمانان ویژه این شب که به دعوت علی دهباشی، دور هم جمع شده بودند، مهندس تورج اتحادیه، موبد دکتر اردشیر خورشیدیان، دکتر کامران فانی، دکتر ژاله آموزگار و خشایار بهاری بودند که هرکدام از تاریخچه گات‌های زردشتی و سیر ترجمه این آثار به فارسی سخن گفتند. در لابه‌لای سخنان این چهره‌های فرهنگی، یکی از ارزشمندترین آثار تاریخ باستانی فرهنگ ایران به نسل‌های آینده یادآوری شد؛ کتاب اوستا و گات‌های آن. زردشت و درس راستی و پهلوانی این مراسم با سخنرانی علی دهباشی در اهمیت «گات‌ها» آغاز شد: «اوستا قدیمـی‌ترین نـوشته ایرانیان است و نخستین قسمت اوستا «گات‌ها» بوده که بی‌شک سروده زردشت است و به احتمال زیاد این سروده‌ها دنباله اندرزهای منشور بوده که باقی نمانده‌اند. قدمت گات‌ها از زمان داریوش هخامنشی تا ‌هزارسال قبل از آن یعنی دوران وداهای هندو مورد بحث دانشمندان و محققان بوده و تابه‌حال اتفاق‌نظری در این مورد ایجاد نشده است». او با اشاره به تلاش‌های گسترده‌ای که در زمینه ترجمه گات‌ها انجام شده خاطرنشان کرد: «زبان اوستایی یک زبان کهن است که با دیگر زبان‌های هند و ایرانی چون سانسکریت و پارسی باستان قرابت نزدیک دارد. این زبـان با خط اوستایی که یکی از کامل‌تریـن خط‌های جهان است نوشته می‌شود. ما در کتاب گات‌های زردشت چند نمونه از دست‌نوشته‌های قدیمی این خط را با ذکر سابقه آنها به‌صورت تصویر ارائه کرده‌ایم». پس از دهباشی، موبد دکتر اردشیر خورشیدیان با استقبال از اینکه این متن کهن در اختیار عموم قرار می‎گیرد و بیان برخی انتقادها به ترجمه حاضر، به تخت‌جمشید اشاره کرد و افزود: «کوچک که بودم با پدر و مادرم رفتم تخت‌جمشید. برای ما که زردشتی بودیم، رفتن به تخت‌جمشید حکم یک‌جور زیارت را داشت. پدرم نشست گریه کرد، مادرم نشست گریه کرد و ما هم بالاخره کمی گریه کردیم. بیشتر احساسی برخورد کردیم. بعد در دوره‎ای که پزشک شده بودم رفتم تخت‌جمشید، با عده‎ای دیگر از دوستان پزشک، یک خارجی را دیدم که آمده بود برای دیدن تخت‌جمشید. بچه‎هایی هم آنجا بودند و سنگ می‎انداختند. این خارجی از ما خواست به بچه‎ها بگوییم که سنگ نزنند. من هم گفتم حالا چه اشکالی دارد اگر این بچه‎ها حین بازی سنگ هم بزنند؟ گفت اینجا مال همه است، مال همه ایرانیان است، مال شماها نیست. من اینجا می‎نشینم بگو اینها به سر من سنگ بزنند و من از او تعجب کردم، بعد دیدم راست می‎گوید که این آثار نه‌تنها به ما ایرانیان بلکه به همه جهان تعلق دارد و آن‌وقت بود که شروع به پژوهش درباره تخت‌جمشید کردم». زردشت یک مصلح اجتماعی پس از آن دکتر ژاله آموزگار سخنرانی خود را با عنوان «تداوم، راز ماندگاری فرهنگ ایرانی» آغاز کرد: «فرهنگ ماندگار ما مجموعه‎ای یکپارچه است که از دیربازان آغاز شده و تا به امروز در زوایای این سرزمین، در اندیشه‎ها، در شعر و ادبیات کهن ما و در همه آثار هنری ما آشکار و نهان به جلوه درآمده است و عشق به آن در دل‎های ما چنان جای گرفته که شاید خود نیز به آن واقف نباشیم». این استاد دانشگاه افزود: «ما هرگز این رشته فرهنگی را نگسسته‎ایم، چون اگر گسسته بودیم، اکنون اثری از ‌هزاره دوم پیش از میلاد را در این جمع به بحث نمی‎کشیدیم؛ در سفالینه‎های منقوش و در پیکره‎های خدای بانوی برکت بخش متعلق به ‌هزاره چهارم پیش از میلاد، در تپه‎های سیلک که از نخستین زیستگاه‌های بشری است، در سروده‎های گات‌ها، در روایت داستان عاشقانه‎ای از دوره ماد، در اندیشه‎های انسانی زردشت، در آرامگاه آرام‎بخش کوروش در پاسارگاد، در بلندای شاپور در بیشابور کازرون، در آثار برنزی زیویه، در لابه‌لای صفحات شاهنامه، در کاشی‎های آبی‌رنگ مسجد شیخ‌لطف‎الله اصفهان، در ستون‏‎بندی باشکوه مسجدجامع یزد، در نگاشته‎های زیبای بقعه شیخ‌صفی‎الدین اردبیلی، در سوزن‏دوزی پته‎های کرمان، در دیگ‎های سنگی خراسان، در ارک تبریز، در مزه مطبوع غذاهای سنتی‎مان، در سادگی سفره هفت‌سینی که در نوروز می‎گسترانیم، در بیاتی‎هایی که روستایی‎هایمان می‎خوانند و بسیاربسیار نشانه‎های دیگر. اینها همه نشانه‌اي از فرهنگ ایرانی هستند که در تداوم آنها همه ما نقش داشته‎ایم، هرکداممان به نحوی به آنها جان بخشیده‎ایم. احیانا برخی از ما هم بی‎تفاوت از کنارشان گذشته‎ایم و تعداد معدودی از ما هم با چشم حقارت به‌ آنها نگریسته‎ایم و عقده‎هایمان را که از جایی دیگر سرچشمه گرفته‎اند با دشنام‌دادن به فرهنگمان خالی کرده‎ایم و برخی از ما حتی در تخریب آنها سهم داشته‎ایم». آموزگار به بُعد اجتماعی گات‌ها اشاره کرد و یادآور شد: «این سرودها نه‌تنها از نظر ادبی بلکه از جهت دربرداشتن تفکرات دینی که زردشت در آن روزگاران عرضه کرده است اهمیت بسزایی دارند. باوجود مشکلات درک متن، لطف و زیبایی این قطعات انکارناشدنی است. به‌خصوص اگر این سرودها را با سرودهای هم‌زمان ودایی مقایسه کنیم. گات‌ها حاوی اشارات و قرائنی باارزش و مهم از جامعه‎ای است که زردشت را در دامان خود پرورده است. اسامی خاص معدودی که در این سرودها آمده‎اند آهنگی ایرانی دارند. این جامعه از نظمی استوار برخوردار است. زردشت پیروان خود را مردان و زنان خطاب می‎کند، فروهر زنان و مردان یکسان و پابه‌پای هم ستایش می‎شوند. در گاهان، اهورامزدا در رأس همه مقدسان و بی‎مرگان به‌عنوان خدای بزرگی که دیگر ایزدان در زیر دست او هستند پرستیده می‎شود». یادگاری از قرون گذشته کامران فانی، استاد دانشگاه تهران، هم از دیگر سخنرانان این نشست بود که با اشاره به ترجمه این کتاب، گفت: «در سال 1755 یک جوان 22ساله فرانسوی وارد هند می‎شود و خواستش هم این بوده که راجع به ادیان هندی مطالعه کند. از قضا گذرش به شهر بمبئی می‎افتد و در آنجا با پارسیان هند و زردشتیان ایرانی مقیم هند، برخورد می‎کند و شیفتـه این آیین می‎شود. مدتی که در بمبئی بوده، رضایت زردشتیان آنجا را جلب می‎کند تا زبان پهلوی را یاد بگیرد و ترجمه کتاب مقدس زردشتیان را که اسمش اوستاست انجام می‎دهد. بعد از نزدیک به 11سال به فرانسه برمی‎گردد و در سال 1771 ترجمه کتاب اوستا را به زبان فرانسه منتشر می‎کند. این کتاب بلافاصله در عصر روشنگری یعنی قرن مهم هجدهم مورد علاقه و تشویق و ستایش متفکران آن عصر واقع می‎شود. علت‎های مختلف هم باید داشته باشد؛ یکی اینکه بالاخره در بین اروپاییان که خودشان را هندواروپایی یا هندوایرانی یا آریایی کلا می‎دانستند متفکری پیدا شده که اندیشه‎های پنددهنده‎ای دارد. دین زردشت بر مبنای خرد انسانی بود». استاد کامران فانی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت گات‌ها اشاره کرد و افزود: ‌«گات‎ها بسیار مهم است به چند علت: یکی آنکه سروده خود زردشت است، قدیمی‎ترین متن است و از همه مهم‎تر پیام‎هایش است. چون بقیه کتاب‎های پنجگانه اوستا بیشتر نیایش است، بیشتر مناسک است و بیشتر شعائر است. این قسمت است که در واقع مخاطبش همه می‎توانند باشند». کامران فانی در پایان افزود: «ترجمه آقای بهاری، ترجمه موفقی است به شرطی که چندبار خوانده شود و توصیه من این است که اگر می‎خواهید گات‎ها را از نو بخوانید، با توجه به توضیحاتی که با زبان امروزی در صفحه مقابل سروده‎ها آمده چند بار بخوانید که به درک بهتر آنها منجر می‎شود و به این ترتیب من فکر می‎کنم با یکی از آثار مهم فکری و ادبی جهان آشنا می‎شوید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.