|

رویکرد علم سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی

افزایش عمر انسان و بهبود کیفیت زندگی

امیرعلی حمیدیه.دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی نهاد ریاست‌جمهوری

1- بشر امروزی نه‌تنها تمایل به افزایش عمر دارد که می‌خواهد این افزایش عمر همراه با افزایش کیفیت زندگی و سلامت ارگان‌های مختلف بدن وی باشد. درحال‌حاضر نه‌تنها متوسط عمر افراد جامعه به 70 تا 75 سال رسیده که در کشورهای پیشرفته‌ای مثل آلمان و ژاپن، هرم جمعیتی تغییریافته به سمت پیری در حال حرکت است. به‌همین‌دلیل برنامه‌ریزی در کشورهای پیشرفته برای رسیدن به عمر بالای صدسال در حال انجام است. هرچند این امر به نظر امری تخیلی می‌آید، اما احتمالا روزی محقق خواهد شد. به‌عبارتی همان‌طور که 40 تا 50 سال پیش کسی نمی‌توانست تصور کند، متوسط عمر افراد به 70 تا 75 سال برسد، الان هم تصور مردمانی با عمر بالای صدسال به نظر باورپذیر نمی‌رسد. شاید 40-30 سال پیش در کشور ما مردم بر اثر یک اسهال عفونی جان خود را از دست می‌دادند و متوسط طول عمر افراد جامعه 45-40 سال بود، اما درمان بیماری‌های عفونی و واگیر که امروزه به نظر ساده و ابتدایی می‌آید در زمان خود بسیار ارزشمند بود و همین اقدامات درمانی باعث افزایش طول عمر بشر امروزی شده است. سپس اعمال بزرگ جراحی مربوط به بای‌پس قلب، استنت‌گذاشتن و... به بشر عمری بیشتر داد. امروزه نیز دانشمندان به این واقعیت پی برده‌اند که لازمه دستیابی به عمر بیشتر، درمان بیماری‌های لاعلاج است. نکته حائزاهمیت دیگر آن است که رسیدن به این هدف تنها به کمک علم پزشکی میسر نخواهد بود و به‌طورکلی حوزه پزشکی و درمان بیماری‌ها در آینده تنها مختص پزشکان نبوده که این حوزه به دلیل درگیربودن با سایر رشته‌های علوم پایه به‌شدت نیازمند همکاری رشته‌های مختلف علوم پایه؛ از ریاضی و فیزیک گرفته تا شیمی، مهندسی پلیمر و... است. درواقع برای یک درمان موفق متخصصان فعال در رشته‌های علوم پایه باید در کنار پزشکان به فعالیت مشترک بپردازند. 2- حدود 40-30 سال قبل برای درمان بیماری‌های مختلف سالانه تقریبا 20 نوع دارو وارد بازار دارویی دنیا می‌شد، رفته‌رفته این تعداد کم شد و به سالی 10 عدد و سپس به حدود دو عدد رسید تاجایی‌که درحال‌حاضر در سطح بین‌المللی برای درمان بیماری‌ها، محصولات خاصی وارد بازار نمی‌شود. ورود داروهای نوترکیب به بازارهای دنیا تحول بزرگی در این عرصه ایجاد کرد. در ابتدا سالانه پنج تا 10 مورد از این داروها وارد بازار دارویی جهان می‌شد که رفته‌رفته تعداد آنها نیز کاهش یافت. پیش‌بینی می‌شود آینده درمان بیماری‌های مختلف در جهان براساس استفاده از سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی استوار باشد. 3- کشور ما در علوم مختلف پزشکی و داروسازی طی سال‌های اخیر پیشرفت‌های چشمگیری کرده است. هرچند در حوزه علوم سلولی به مرزهای اولیه این دانش دست پیدا کرده‌ایم، اما درحال‌حاضر این دانش باید در رشته‌های مختلف پزشکی کاربردی و ترجمه شود. علم استفاده از سلول‌های بنیادی در رشته‌ای مانند خون و سرطان به صورت پیوند سلول‌‌های بنیادی خون‌ساز یا پیوند مغز استخوان، سال‌هاست که در سطح دنیا در حال استفاده است ولی این علم، امروز در حال تبدیل و ترجمه‌شدن در رشته‌های مختلف است. برای مثال در رشته ارتوپدی، با استفاده از پزشکی بازساختی می‌توان برای بیماران نیازمند، غضروف یا استخوان ساخت. در دندان‌پزشکی به‌ویژه جراحی فک و صورت نیز وضع به همین صورت است. در حوزه بیماری‌های عصبی، چشم‌پزشکی و در دیگر رشته‌های پزشکی نیز می‌توان از سلول‌های بنیادی برای درمان بیماری‌ها بهره گرفت. 4- در کشور با وجود رشد مناسب در زمینه‌های آموزشی و پژوهشی و افزایش تعداد مقالات در سطح بین‌الملل، آن‌طور که شایسته کشورمان است تاکنون در فناوری تأثیرگذار نبوده‌ایم و دانشگاه‌های ما در جایگاه دانشگاه‌های نسل سوم قرار ندارند. از طرف دیگر یکی از دلایلی که تولیدات علمی ما به ثروت تبدیل نمی‌شود، فعال‌نبودن اعضای هیأت علمی این دانشگاه‌ها به دلیل مشغله‌های پژوهشی، درمانی و آموزشی در حوزه تأسیس شرکت‌های دانش‌بنیان است. این در حالی است که برای جهش بزرگ علمی ابتدا باید این موانع را مرتفع کرد تا ایران بین سه تا پنج کشور مطرح دنیا قرار بگیرد. هم‌اینک بسیاری از مراکز بزرگ علمی بین‌المللی از اندیشمندان ایرانی بهره می‌گیرند. با بهره‌گیری از این توان در داخل کشور می‌توان بر بخش بزرگی از این مشکل فائق آمد. 5- به علت نبود آیین‌نامه در زمینه سلول‌های بنیادی، متأسفانه طی سال‌های گذشته در مقاطعی کشور در این زمینه سریع حرکت کرده تا جایی که این تندروی بی‌موقع در کنار مقاطعی که به دلیل جلوگیری از تندروی دچار کندروی شده‌ایم به این رشته ضربه وارد شده است. یکی از ستادهای معاونت علمی - فناوری ریاست‌جمهوری، «ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی» است که یکی از وظایف آن ایجاد توازن و تنظیم در زمینه فعالیت و اطلاع‌رسانی صحیح، متناسب با فعالیت‌های صورت‌گرفته در زمینه سلول‌های بنیادی است. برای به‌کارگیری سلول‌های بنیادی در درمان بیماری‌ها و کاربرد آنها در پزشکی بازساختی به‌طورقطع نیازمند برنامه‌ریزی در این حوزه هستیم. از آنجا که تحقق این امر در گرو همکاری میان علوم پایه و بالینی است و امروزه مرزی بین علوم از قبیل نانو، بایو و... وجود ندارد تا جایی که در کشور ما نیز مرز بین وزارت بهداشت و وزارت علوم در این حوزه از بین رفته است، یکی از مهم‌ترین اهداف ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی نهاد ریاست‌جمهوری دنبال‌کردن «علوم همگرا»ست که هم‌اینک در دنیا مطرح است. این ستاد در این مسیر سعی دارد تمامی محققان و دانشمندان گروه‌های پزشکی و غیرپزشکی را از دانشگاه‌های سراسر کشور به همکاری بطلبد تا از طریق در کنار هم قرارگرفتن و با هم کارکردن آنان این پیشرفت‌ها محقق شود. برهمین‌اساس ستاد مذکور با تشکیل کارگروه‌هایی، حدود 500 محقق و پزشک را از دانشگاه‌های مختلف گردهم آورده و بیش از 15 کارگروه مختلف تشکیل شده است. این کارگروه‌ها که برنامه‌ریزی‌شان تعیین «مگاپروژه»های بزرگ برای کشور است، براساس برنامه‌ریزی اصولی باید برای پنج تا 10 سال آینده کشور به علم سلول‌های بنیادی دست یافته و روش‌های مختلف پزشکی را ترجمه کنند تا ایران بتواند جزء کشورهای سردمدار در حوزه کاربردهای درمانی سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی باشد و بتوانیم در دنیا حرف اول را برای درمان بیماری‌های مختلف بزنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.