رئیس واحد فراهمآوری سلولهای بنیادی بیمارستان فارابی در گفتوگو با «شرق»:
تبلیغات سلولهای بنیادی از درمان آن جلوتر است
بنفشه پورناجی
«سلولدرمانی» به کمک سلولهای بنیادی طی سالهای اخیر در دنیا با نتایج و دستاوردهای امیدوارکنندهای روبهرو بوده که نویدبخش درمانهای نوین در آینده پزشکی است. دانشمندان کشور ما نیز همگام با این رشد علمی حرکت کرده و در مراحل پژوهشی و اخیرا در برخی حوزهها در فازهای درمانی به دستاوردهای مناسبی دست یافتهاند. هرچند در برخی مواقع اطلاعرسانی این دستاوردها از روند منطقی خود خارج شده و انتظاراتی را در برخی بیماران زودتر از بهثمرنشستن نتایج علمی ایجاد کرده است، اما محققان کشور همچنان فعالیتهای علمی خود را در این حوزه در آزمایشگاهها پی میگیرند و عقیده دارند تا حصول به نتایج قطعیتر باید محتاط و صبور باشیم. از جمله حوزههایی که در آن استفاده از سلولهای بنیادی با نتایج درمانی امیدبخشی همراه بوده، چشمپزشکی است که استفاده از این سلولها برای ترمیم قرنیه از سال آینده وارد مرحله درمانی خواهد شد. برپایی «اولین همایش کشوری سلولهای بنیادی و پزشکی بازساختی در چشمپزشکی» که اول بهمنماه امسال در بیمارستان فارابی تهران برگزار شد، فرصتی را پدید آورد تا با دکتر «احد خوشزبان»، رئیس واحد فراهمآوری سلولهای بنیادی بیمارستان فارابی، گفتوگویی داشته باشیم که در ادامه میآید. در ابتدا بفرمایید منظور از سلولدرمانی چیست؟ سلولدرمانی به معنای استفاده از سلولهای خود فرد یا یک فرد دیگر (اهداکننده سلول) و هدایت آنها برای بازسازی نواحی آسیبدیده و برگرداندن ضایعه بهوجودآمده به وضعیت قابلقبول است. در این مسیر در مواقعی استفاده از این سلولها با هدف ترمیم و در برخی مواقع با هدف بازسازی صورت میگیرد که هر یک از اینها مبحثی جداست. پس از ترمیم یک ناحیه، تمام واکنشها مانند حالت عادی نخواهد شد؛ اما زمانی که ناحیهای بازسازی میشود، بافت یا عضو دقیقا به وضعیت طبیعی نزدیک میشود. با این تعریف باید گفت سلولدرمانی به بازسازی بافت دچار مشکل کمک میکند. البته یادآوری این نکته هم ضروری است که در برخی مواقع، بازسازیهای ما به شکل ایدهآلی که انتظار داریم، انجام نمیگیرد. به همین دلیل این نگرش که با ورود این سلولها در بدن معجزه اتفاق میافتد، باید در مردم اصلاح شود. واحد فراهمآوری سلولهای بنیادی بیمارستان فارابی از چه زمان و با چه هدفی شکل گرفت و مأموریت آن از ابتدا چه بود؟ این واحد از سال 1388 با هدف بهکارگیری علوم پایه در کنار علوم بالینی زیر نظر استادان هر رشته و نیز بهمنظور تأمین نیازها در بخش بالینی با حمایت ریاست و معاون پژوهشی بیمارستان شکل گرفت. این واحد از نظر امکانات پژوهشی در حوزه سلولهای بنیادی چگونه است و اساسا پژوهش در این حوزه در ایران در مقایسه با جهان در چه وضعیتی قرار دارد؟ امکاناتی که در بیمارستان فارابی جمعآوری شده با هدف آمادهسازی و حرکت به سمت درمانهای پیشرفتهای که در دنیا در حال انجام است، بوده که نسبتا از وضعیت مناسبی برخوردار است. از نظر علمی نیز بهجرئت میتوان گفت که همگام با کشورهای پیشرفته در حال حرکت هستیم. اما مهمترین بحث برای بیماران در کشور اطلاعرسانی است. به تعبیری تحقیقات علمی در این حوزه در دنیا به صورت چراغخاموش انجام میشود و تا خطاهای حین آزمایشها مشخص و برطرف نشود بهعنوان یک شیوه درمانی مطرح نمیشود. در حقیقت فعالیت پژوهشگران در این حوزه برای بهحداقلرساندن خطاها و ریسک خطاها یا تمام عواملی که میتواند به بیمار آسیب بزند، ابتدا ممیزی دقیق شده و سپس به آنان اجازه درمان داده میشود. اما متأسفانه در سالهای گذشته در کشور ما تبلیغات قدری جلوتر از درمان حرکت کرده است. درحالحاضر تمام هدفی که در بیمارستان فارابی و نیز ستاد سلولهای بنیادی نهاد ریاستجمهوری دنبال میشود، ابتدا فرهنگسازی صحیح در این زمینه است تا مردم با توانمندی دقیق سلولهای بنیادی و اصولی که باید در قسمت آکادمیک طی شود، آشنا شوند. از سوی دیگر ضرورت تدوین برنامههایی برای مشخصکردن حیطه مجاز استفاده از این سلولها از سوی شرکتهای دانشبنیان، مراکز درمانی وابسته به دانشگاه و همچنین در بستر بخش خصوصی بهشدت احساس میشود. پس از آن باید بحث درمان به کمک این سلولها را پی گرفت. آیا استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان بیماریهای چشم در کشور و از جمله در این بیمارستان جنبه درمانی پیدا کرده است؟ درحالحاضر در کشور بهکارگیری سلولهای قرنیه بهعنوان سلولهای بنیادی به نام «لیمبال استمسل» برای بازسازی سطوح چشم کاربرد کلینیکی پیدا کرده که این امر بیمارستان فارابی را مجاب کرده است که بهعنوان قطب چشمپزشکی کشور بتواند در عرصه عملیاتی و آکادمیک با بالاترین درجه موفقیت وارد شود. درحالحاضر بیش از پنجسال است که فعالیتهای پایلوت (آزمایشگاهی) در این واحد انجام شده و امیدواریم در سال آینده، بتوانیم با هدف ارائه خدمات با بهترین کیفیت و مقرونبهصرفهترین هزینهها، این شیوه را برای استفاده عموم مردم ارائه دهیم. همچنین امیدواریم بستری فراهم شود تا بتوانیم با تمام مراکز تحقیقاتی فعال در حوزه سلولهای بنیادی در کشور و مراکز علمی، ارتباطات نزدیکتری داشته باشیم. اشاره داشتید که استفاده از سلولهای قرنیه بهعنوان سلولهای بنیادی در بازسازی سطوح چشم کاربرد پیدا کرده است. این روش به کمک کدام دسته از بیماران آمده است؟ از آنجا که سلولهای بنیادی قرنیه (اپیتلیوم قرنیه) از نظر خاصیت و ماهیت بهگونهای است که برای بازسازی سطوح قرنیه در نواحی سوختگیها کاربرد دارد، این سلولها برای افرادی که دچار سوختگیهای شیمیایی و حرارتی شدهاند و همچنین برای عدهای که بر اثر حوادث دچار ضایعه میشوند، کاربرد دارد. درواقع ما فاز یک را ترمیم و بازسازی قرنیه قرار دادیم و امیدواریم پس از اینکه بتوانیم تمامی اصول اخلاقی و نتایج مثبتی را که به دست میآید به ثمر برسانیم، وارد فازهای بعدی شویم. در صحبتهایتان اشاره داشتید که دانشمندان دیگر کشورها در زمینه بهکارگیری سلولهای بنیادی با محافظهکاری بیشتری عمل کرده و مراحل کار آنان از سوی مراکزی ممیزی میشود. آیا این ممیزیها در بیمارستان فارابی نیز انجام میشود؟ بله، یکی از اقداماتی که در این زمینه در بیمارستان فارابی دنبال شده است، بررسی تمام مواردی است که ممکن است برای بیمار ایجاد خطر کند. به عبارتی ابتدا تستهای مختلف برای بیمار انجام میشود تا ریسک خطر به حداقل برسد. البته نباید فراموش کرد همچنانکه هیچ دارویی بیضرر نیست، هیچ درمانی هم بیخطر نیست؛ اما از آنجا که منفعت برخی داروها و شیوههای درمانی نسبت به زیان آن بیشتر است، این امر سبب میشود استفاده از آن دارو یا روش بر استفادهنکردن از آن اولویت پیدا کند که این مسئله در مورد بهکارگیری سلولهای بنیادی هم صدق میکند. آیا بهکارگیری این سلولها در بازسازی قرنیه چشم شیوهای کاملا نوین است؟ طی سالهای اخیر از نسج (بافت) پرده جفت برای بازسازی قرنیه چشم استفاده میشده است. درواقع براساس یک روال عادی پس از سزارین خانمها با رضایت آنان، پرده جفت آنان دریافت شده و بعد از انجام تستهای آزمایشگاهی و اثبات سلامت پرده جفت توسط مجموعههایی که بهعنوان مراکز یا بانک نسج معروفند، قطعات مختلف آمادهسازی میشود. این نسوج دریافتشده از پرده جفت کاربردهای مختلف دارد. برای مثال در چشمپزشکی بهعنوان یک پوشش برای پانسمانها به کار میرود. همچنین این نسوج برای ترمیم و درمان سوختگیهای پوست افراد نیز طی سالیان اخیر مورد استفاده قرار میگیرد. این شیوه آنطور که اشاره داشتید، طی سالهای اخیر به صورت کاربردی مورد استفاده قرار گرفته است. بهکارگیری سلولهای قرنیه با بستر جدید چه مزیتی نسبت به شیوه قدیمیتر یا همان استفاده از نسوج پرده جفت دارد؟ به دلیل مسائل مختلفی که استفاده از نسوج پرده جفت دارد از جمله انتقال بیماریها یا همکارینکردن بعضی از مراکز درمانی برای در اختیار قراردادن این بافت، نگرش و حرکت این بیمارستان به سمتی هدایت شد که جایگزین مناسبتری پیدا کند که با استفاده از بسترهای جایگزین و بهکارگیری سلولهای بنیادی قرنیه برای بازسازی سطح چشم این روش مورد استفاده قرار گرفته و امیدواریم در سال آینده با ارتقای اصول درمانی بتوانیم از سلولهای بنیادی قرنیه بهعنوان یک ابزار کمکی درمانی بهره ببریم. اشاره کردید که تبلیغات در حوزه سلولهای بنیادی در کشور ما جلوتر از پیشرفتهای علمی این رشته حرکت کرده است. به نظر شما مهمترین آسیبی که این روند به جریان پژوهشهای علمی در حوزه سلولهای بنیادی وارد کرده است، چیست؟ وقتی تحقیقی که هنوز وارد فاز درمانی انسانی نشده یا هنوز تکرارپذیری نمونه آزمون حیوانی آن تأیید نشده است، مورد تبلیغات گسترده قرار میگیرد، معمولا در مردم ایجاد امید میکند و از آنجا که در حوزه ارائه خدمات درمانی، این روشها هنوز روی نمونههای انسانی به کار گرفته نشده یا به صورت آزمایشی و محدود به کار گرفته شده و نمیتواند پاسخگوی نیازهای درمانی آنان باشد در مردم احساس سرخوردگی و ازبینرفتن اعتماد نسبت به تکنیکهای جدید درمانی و از سوی دیگر رسانهها ایجاد میشود. همانطور که اشاره کردم، این نگرش که مردم تصور میکنند تمام آرزوهایشان تنها با سلولدرمانی محقق خواهد شد، باید به کمک رسانهها اصلاح شود. درواقع مردم باید آگاه باشند که سلولدرمانی یک درمان کمکی است. اخیرا در حوزه استفاده از سلولهای بنیادی، عبارت «سلولهای پرتوان» زیاد شنیده میشود و در موارد زیادی شاهدیم که آن را تحولی در این حوزه مینامند. آیا این سلولها که به IPS نیز معروفند، میتوانند جایگزین شیوههای قدیمیتر شوند؟ همانطور که اشاره کردید، امروزه در کشور بهکرات واژه IPS را میشنویم و تبلیغاتی هم مبنیبر این امر صورت میگیرد که بهجای بهکارگیری سلولهای جنینی از سلولهای IPS استفاده کنیم. در اینجا باز هم از رسانهها خواهش میکنم که وارد این برنامهها نشوند؛ چون هنوز هم بر سر استفاده از این سلولها و اینکه کدام سلول گرهگشای اصلی است، میان محققان اتفاقنظر وجود ندارد. اما در شرایط فعلی به شرط سالمبودن، اولویت با سلولهای خود فرد است و باید به این مسئله خیلی دقت کرد. برای مثال استفاده از سلول فردی که دچار یک جهش ژنی (موتاسیون) است، نیاز به دقت و مراقبتهای بیشتری دارد. چندی پیش والدین یک نوزاد دچار مشکلات ژنتیکی مراجعه و عنوان کردند که بند ناف نوزاد را موقع تولد اهدا کردهاند و بعدا متوجه شدهاند که نوزاد دچار مشکلات ژنتیکی است. از طرفی پزشکی به آنان توصیه کرده بود که در صورت تزریق سلولهای بند ناف نوزاد به او تمام مشکلات ژنتیکیاش برطرف میشود و برای این اقدام مبلغ 20 میلیونتومان از آنان درخواست کرده بود. مشاهده میشود که بحث سلولدرمانی متأسفانه به ابزاری برای کسب درآمد عدهای تبدیل شده است. اما در این حوزه آنچه اهمیت دارد، این است که این سلولها بهعنوان ابزاری کمکی تنها زیر نظر متخصصان کاربردی هستند. اینکه مشاهده میشود این سلولها را در مطبهای خصوصی زیبایی و پوست تزریق میکنند، اقدامی بهشدت غلط است زیرا همانطور که اشاره شد، بهکارگیری این سلولها باید در یک بستر بیمارستانی یا یک کلینیک مجهز براساس اصول وزارت بهداشت، طی مراقبتهای خاص و براساس پروتکلهایی که قرار است وزارت بهداشت و درمان مصوب کند، انجام شود. امیدواریم با تصویب این پروتکلها و انجام نظارتهای دقیق وزارتخانه و همگامی امکانات بخشهای دولتی و خصوصی صاحب صلاحیت در این حوزه و نیز اختصاص بودجه مناسب برای تحقیقات علمی و کاربردی جدید، شاهد نتایج درمانی بهتری در این حوزه باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.