به مناسبت ۲۵سالگی IMDB و پدیده جنگ ستارگان (قسمت پایانی)
معمای مخاطب: یک خوانش اقتصادی
بابک گرانفر . فیلمساز و کارشناس سینما
در قسمت اول، (سهشنبه ششم بهمن) برترین تولیدات 25 سال گذشته در «گیشه» بازار داخلی ارائه و کوشش شد با بررسی جدول پرفروشترینها، این سؤال مدنظر قرار گیرد که «آیا واقعا هر فیلمی که خوب میفروشد، خوب است؟». این سؤال به نوبه خود، سؤال دیگری را پیش کشید که «آیا هر فیلمی که توجه نخبگان هنر (بخوانید عالم هنر) را برانگیخت، فیلمتر است؟» سؤالاتی که قرار است ما را به سمت بررسی یا شاید رسیدن به معیارهایی برای فیلم خوب رهنمون کنند. صورت عام و نظری این سؤالات میطلبند برای رسیدن به پاسخی درخور، ابتدا مصادیق آنها مورد بررسی قرار گیرند. پس به پیروی از قسمت اول، اینبار عملکرد برترین تولیدات 25 سال گذشته «عالم هنر» بررسی میشود. باز هم به پیروی از قسمت اول که در آن ارزش هنری برترینهای اقتصادی (همان درجه مخاطبان آیامدیبی در ستون آخر) ارائه شد، اینبار ارزش اقتصادی برترینهای هنری ارائه میشود. لازم به ذکر است این «دوگانه»های مفروض، قدمتی به درازای تاریخ زیباییشناسی دارند و تلخیص و تخفیف آنها به این دو سؤال، صرفا برای سهولت کار بوده است؛ اهل فن، بر بندبند این گزارهها، قیدها و تبصرهها افزودهاند؛ مثلا در نگاه اول شاید بسیاری فکر کنند «گیشه» یا فروش، تابع معیارهای «عالم هنر» است، چراکه قاعدتا مخاطب محصولی را میبیند که حاصل یک تجربه زیباییشناسانه است. اما در طول تاریخ سینما، خلاف این امر ثابت شده، تا جایی که بسیاری را به این باور رسانده است که مخاطب عادی، توجهی به ارزشهای زیباییشناسانه ندارد و «فیلمهای هنری» و «فیلمهای تجاری» معمولا از معیارهای یکدیگر تبعیت نمیکنند. کار بررسی و مقایسه این دو جدول را در قسمتهای بعدی پی خواهیم گرفت. ۲- بین اهالی سینما رسم است که هر 10 سال یک بار، برترین فیلمهای تاریخ سینما را با رأیگیری انتخاب کنند. در این رأیگیری تاریخی، که برخلاف ارزشگذاری یومیه آیامدیبی که از سوی عموم کاربران انجام و بلافاصله کنار هر عنوان درج میشود، عده معدودی از نخبگان هنر سینما (معمولا منتقدان و کارگردانان) حق رأی دارند و هر 10 سال یک بار، تاریخ سینما را ورق میزنند تا 250 فیلم برتر از سراسر جهان را انتخاب کنند. در بین این رأیگیریها، رأیگیری مجله سایتاندساوند، بیش از همه معروف است (برای سهولت کار رأیگیری مجله فیلم را نسخه فارسی آن در نظر بگیرید). آخرین رأیگیری این مجله در سال ۲۰۱۲ انجام شد و در آن به اذعان سردبیران مجموعه از مجموع ۸۴۶ فهرست تاپتن به دوهزارو 45 عنوان فیلم رسیدند که از آن میان، «سرگیجه» با ۱۹۱ رأی، برترین فیلم تاریخ سینما انتخاب شد و به صدرنشینی 50ساله «همشهری کین» پایان داد و این فیلم با ۱۵۷ رأی دوم و «داستان توکیو» با ۱۰۷ رأی سوم شد. اما از آنجایی که در جدول قسمت اول، صرفا به محصولات 25 سال گذشته پرداخته شد، اینجا نیز محصولاتی از این فهرست استخراج شدند که در 25 سال گذشته تولید شدهاند. در جدول زیر این 29 عنوان به ترتیب رتبه از بالا به پایین، بیشترین امتیاز را کسب کرده و با ۴۲ رأی « در حالوهوای عشق» فهرست شدهاند. در این بین در مقام بیستوچهارم فهرست سایتاندساوند و لاجرم، جایگاه اول جدول زیر قرار میگیرد. در ستون دوم این جدول رتبه اقتصادی این فیلمها بر مبنای فروش داخلی (آمریکا و کانادا) به استناد باکسآفیس موجو درج شده است که بهعنوان مثال «در حالوهوای عشق» با فروشی تقریبا برابر با 12میلیون و 800هزار دلار، در رتبه پنجهزار و869 فروشها میایستد. پس از آن «جاده مالهالند» قرار دارد که رتبه بیستوهشتم فهرست سایتاندساوند را با ۴۰ رأی به دست آورده است و فروشی تقریبا برابر با 20میلیون و صدهزار دلار داشته است و در رتبه چهارهزار و 726 باکسآفیس موجو میایستد که بالاتر از «در حالوهوای عشق» است. اگر بنا بود بر مبنای برتری اقتصادی، جدول تنظیم شود، «والای» با فروشی تقریبا برابر با 521میلیون و 300هزار دلار و جایگاه 123 فروشها در صدر قرار میگرفت و «داستانهای عامهپسند» با فروشی تقریبا برابر با 213میلیون و 900هزار دلار و جایگاه 542 فروشها، پس از آن میایستاد. اما این دو فیلم به ترتیب ردههای ۲۰۲ و ۱۲۷ منتخبان «عالم هنر» یا خواص را به دست آوردهاند و ناچار در رده پایینتری نسبت به «در حالوهوای عشق» و «جاده مالهالند» میایستند. در ستونهای بعدی، فروشهای داخلی و خارجی و مجموع فروش جهانی قرار دارند. تفاوت عمده این جدول با جدول پیشین، خالیبودن ستون فروش داخلی با احتساب تورم است؛ هیچکدام از این عناوین با احتساب تورم بلیت در بین 200 فیلم پرفروش بازار داخلی قرار نمیگیرند. درباره برخی از عناوین این جدول حتی آمار فروش آنها در باکسآفیس موجو هم ثبت نشده است که متأسفانه منجر شده بخشی از جدول خالی بماند (9 عنوان از 29 عنوان)، البته منابع دیگری برای یافتن آمار فروش آنها وجود داشت که برای پرهیز از چندگانگی و خطاهای احتمالی از آنها صرفنظر شد. در ستون آخر نیز درجهبندی کاربران آیامدیبی حضور دارد که مقایسه ارزشگذاری هنری کاربران آن، با ارزشگذاری هنری فهرست سایتاندساوند جای تأمل بسیار دارد. بهعنوان نمونه از این مقایسه بهراحتی میتوان نتیجه گرفت که حکم ابتدای این مقاله نقض میشود: فروش یا «گیشه»، تابع معیارهای خواص یا «عالم هنر» نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.