جدال بر سر قواعد مبارزه
نگاهی به تحولات جنبشهای موسوم به بهارعربی بیانگر نوعی خودآگاهی ناشی از کامپیوتر و شبکههای مجازی بود. ازاینرو میتوان به آن بهعنوان نمادهای جدید یک منازعه سیاسی و اجتماعی نگریست. طبق این قواعد جدید که هنوز به صورت نانوشته است، مبارزه تا زمان ایجاد تفاهم بین طرفین درگیری با هر هزینهای استمرار خواهد داشت. واقعیت این است که جهان از حالت «هرمی» به حالت «شبکهای» در حال تغییر است و میرود بین همه طرفها و طبقات تساوی برقرار شود. دیگر جهان در نحوه شکلگیری و روابطش مبتنی بر دوران هرمی گذشته نیست که سلسلهمراتب خاص خودش را داشت و آگاهی ویژهای را میبخشید. دیگر منازعات و مبارزات نیز مانند گذشته از ماهیت هرمی جامعه و اسرار و رموز آن نشئت نمیگیرد. امروزه جهان به صورت شبکهای درآمده است که به همه اجازه میدهد تا به صورت مساوی به ارتباط و تبادلنظر دسترسی داشته باشند. بهاینترتیب دیگر سازمان رادیو تلویزیون وابسته به حکومتها منبعی برای اعمال قدرت و تأثیرگذاری و انتشار آگاهی یا اطلاعرسانی و خبر نیست. دیگر نیازی به انقلابیون یا کودتاگرانی نیست که قبل از هرچیز بروند و ساختمان رادیو تلویزیون را تصرف کنند تا بتوانند بیانیه شماره یک خود را از آنجا قرائت کنند. قدرت حاکم نیز دیگر نیازی به آن ندارد که برای حراست از ساختمان رادیو تلویزیون صدها مأمور و پاسبان بگذارد، زیرا هر شهروندی میتواند به آگاهی دست یافته یا هرگونه اطلاعاتی را که میخواهد انتشار دهد. میتواند آنچه را میاندیشد به صورت متنی کتبی یا شفاهی با صدا و تصویر و به هر زبانی که تمایل داشته باشد، به هر کسی با هر زبانی در هر کجای این دنیا که بخواهد، برساند. آنچه اتفاق افتاده برابری مطلق بین همگان است. اما گروهی از نخبگان که رسانهها را در اختیار دارند، گمان میکنند میتوانند هنوز تفکر را در انحصار خود بگیرند یا تعیین کنند که چه کسی باید از آن برخوردار باشد یا نسبت به چه چیزی باید آگاه شد. «معمر قذافی»، دیکتاتور لیبی، خطاب به مردمی که علیه او اعتراض کرده بودند، گفت: «شما کیستید؟!» او تصور میکرد دنیا هنوز هم به صورت هرمی اداره میشود و او از قله آن هرم دارد با مردمش صحبت میکند. «زینالعابدین بنعلی»، رئیسجمهوری سابق تونس، نیز گفت: «حالا شما را درک میکنم!» او درواقع میگفت الان درک کرده است که جهان چقدر تغییر کرده و قواعد مبارزه تا کجا عوض شده است. تفاوت بین این دو عبارت درواقع تفاوت بین دو نوع پاسخگویی و واکنش به انقلابیون خشمگینی بود که فریاد میزدند «الشعب یرید اسقاط النظام». طبعا جهان شبکهای، خودبهخود طبقات و سیاستها را تغییر نمیدهد، بلکه روابط بین آنها و نیز نحوه مدیریت این روابط را عوض میکند. آن چیزی را که باید قدرتها و نخبگان سیاسی همراه آنها در این مرحله شبکهای درک کنند، این است که آنها دیگر نمیتوانند اطلاعات را در انحصار خود داشته باشند. این از دسترس نخبگان حاکم خارج شده است؛ زیرا اطلاعات دیگر عمومی شده است، بنابراین باید روابط را براساس این حقیقت جدید بنا کرد. جوامع و ملتها باید دریابند منابع جدید دارای چه مرزهایی است و چه فرصتها یا چالشهایی را پیشِروی آنها میگذارد، زیرا این منبع جدید قطعا قدرت جدیدی را به وجود خواهد آورد، هرچند به صورت خودبهخودی نباشد. رسانههای ارتباط جمعی نشان میدهند سرمایهای هستند که میتوانند بهزودی از بین بروند. رفتار کنشگران در جریان بهارعربی بیانگر احساس آنها نسبت به ستم و ستمگری بود. اما آنها هیچ درک درستی از عدالت نداشتند و نمیدانستند چه میخواهند یا برای چه تلاش میکنند. شاید بهترین تعبیر دراینباره توصیفی باشد که «ویلیام جیمس» به کار برده و میگوید: مردم تنها زمانی قادر به تغییر زندگی خود میشوند که پیش از آن ذهنشان را تغییر داده باشند. سیستمهای هرمی نوعی خودآگاهی را ایجاد کرد که پیش از این وجود نداشت. سیستم شبکهای نیز آگاهی جدیدی را به وجود میآورد که هنوز بهخوبی درک نشده است. این تعبیر «شما کیستید؟» یک کد واژه مهم است که تاریخ دور آن میچرخد. کاری که قذافی کرد، یادآوری همان قاعده قدیم بود. سیاست در طول تاریخ و جغرافیا، یادآوری دائم همین اصل به شهروندان است که مراقب طبقات و جایگاهشان باشند. همین اصل است که مبنای قانونگذاری و سیاستگذاریهای مختلف در حوزههای آموزشی، خدماتی، فرهنگی و ... میشده است. مدارس، دانشگاهها، نهادهای دولتی، بازارها و... همه بر ایناساس شکل میگرفتند که «شما کیستید؟!». برای اینکه از این دور باطل خلاص شویم، باید الیگارشی حاکم به آن چیزی برسد که زینالعابدین بنعلی رسید و گفت حالا مردم را میفهمم. از سوی دیگر، باید جوامع نیز واقعیت خود و آنچه را میخواهند، درک کنند و بدانند با قدرت حاکم یا طبقات نخبه بر سر چه چیزهایی میتوانند به تفاهم برسند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.