|

یک ‌قرن در جست‌و‌جوی امواج گرانشی

تماشای سوی خمیده‌ عالم

پوریا ناظمی

خود «آلبرت اینشتین»، پیش‌بینی‌کننده امواج گرانشی، هم در ابتدا، در مورد وجود‌ این امواج، مطمئن نبود. او در سال 1916، به «کارل شوارتزشیلد» (که می‌توان او را کاشف سیاه‌چاله‌ نامید)، گفته بود این امواج وجود ندارند. بعدها نظرش را عوض کرد و گفت فکر می‌کند آنها واقعا وجود داشته باشند. یک‌بار دیگر در سال 1936 به وجودشان مشکوک شد و البته دوباره نظرش را عوض کرد. از آن زمان تاکنون، تلاش‌های بسیاری برای پیداکردن راهی برای ثبت و تفکیک این امواج انجام شده است. این امواج ممکن است در اثر به‌دورهم‌گشتن دو ستاره‌ نوترونی یا ادغام دو سیاه‌چاله یا در اثر رویدادهای ابتدای عالم شکل ‌گرفته و به‌سوی ما حرکت کرده باشند. در سال 1969، «جوزف وبِر» فیزیک‌دان دانشگاه مریلند، اعلام کرد که توانسته امواج گرانشی را تفکیک کند، اما دانشمندان دیگر نتوانستند نتایج او را تکرار کنند. نزدیک‌ترین شواهد از وجود این امواج تا قبل از آن تاریخ، در سال 1978 به دست آمد. در آن سال، دو ستاره‌شناس به نام‌های «جوزف تیلر» و «راسل هولس»، توانستند یک زوج ستاره‌ نوترونی را پیدا کنند. این دو ستاره نوترونی در مداری به‌ دور هم می‌چرخیدند و یکی از آنها تَپ‌اَختری بود که به‌طور منظم و متناوب، پرتوهایی از تابش‌های الکترومغناطیس را در فضا پراکنده می‌کرد. با اندازه‌گیری و رصد دقیق این دو ستاره، ستاره‌شناسان به این نتیجه رسیدند که این دو ستاره در حال ازدست‌دادن انرژی و نزدیک‌شدن به هم هستند و نکته‌ مهم این بود که این آهنگ ازدست‌دادنِ انرژی در این منظومه، دقیقا با پیش‌بینی مقدار انرژی‌ای که در صورت تابش امواج گرانشی، باید از دست دهند، برابر بود. این بهترین شاهد ما از این امواج بود تا اینکه پنجشنبه گذشته نتیجه‌ فعالیت دانشمندان پروژه لایگو و همکاران علمی آنها در ژورنال فیزیکال ریویو لِتِرز منتشر شد؛ مقاله‌ای که نام هزار نفر در مقام نویسنده و مشارکت‌کننده در آن ثبت شده است. سه پیشگام در بین افرادی که در این کشف نقش داشتند، سه‌نفر جایگاه ویژه‌ای دارند؛ «کیپ تورن»، کیهان‌شناس برجسته‌ کلتک (مؤسسه فناوری کالیفرنیا) و متخصص امواج گرانشی و سیاه‌چاله‌ها، یکی از طراحان و پشتیبان‌های لایگو بود و حدود 20 سال از عمر خود را صرف این پروژه کرد. نام «کیپ تورن» در یکی، دوسال اخیر به‌واسطه‌ مشارکتش در ساخت فیلم میان‌ستاره‌ای، به کارگردانی «کریستوفر نولان»، بیشتر بین مردم عادی شناخته‌شده است. «راینر وایس» از ام‌آی‌تی و «رانلد درِوِر» از مؤسسه‌ فناوری کالیفرنیا (کَلتِک) دو نفر دیگری ‌هستند که عمر خود را بر سر تأیید این پیش‌بینی «اینشتین» سپری کردند و امروز قطعا برای آنها روزی فراموش‌نشدنی خواهد بود. داستان ساخت لایگو از سال 1975 و ملاقات «تورن» و «وایس» در واشنگتن آغاز می‌شود. از آن زمان، راهی طولانی طی شد تا اینکه نسخه ابتدایی لایگو در سال 2000 آغاز به کار کرد و 10سال به فعالیت خود ادامه داد. درواقع هدف این مرحله از طرح لایگو، به‌دام‌انداختن امواج گرانشی نبود، بلکه ساختن مدلی کوچک‌تر از آشکارساز بود که ثابت کند می‌توان این کار را انجام داد. در پنج‌سال گذشته و وقتی معلوم شد فناوری ما به حدی رسیده که این ابزار را در مقیاس اصلی بسازیم و بتوانیم نشانه‌های امواج گرانشی را به دام بیندازیم، کارِ به‌روزرسانی این تجهیزات آغاز شد و پنج‌سال به طول انجامید. لایگو لایگو از دو دریافت‌کننده مستقل تشکیل شده است. این آنتن‌ها ساختاری L شکل دارند و از دو تونل عمودبرهم شکل گرفته‌اند که طول هر یک از بازوها حدود چهارکیلومتر است. درون هر یک از این بازوها، لوله‌های اصلی ابزار قرار دارد که داخل آن، یکی از بهترین خلأهای قابل‌دستیابی روی زمین برقرار است؛ دو لوله به‌ طول چهارکیلومتر که درون خود چیزی جز بافتار فضا- زمان ندارند. در انتهای هر تونل، آینه‌های تفکیک‌گر معلق شده‌اند و هر یک از آنها پرتو لیزری را که درون این تونل جریان دارد، بازتاب می‌دهد. اساس کار این ابزار، تداخل‌سنجی است. زمانی که ابزارها با هم هماهنگ باشند، طول‌موجی که دو پرتو لیزر می‌سازند، با هم تطابق دارد. حال تصور کنید موجی گرانشی از زمین عبور کند. گذشتن این موج باعث می‌شود زمین در یک راستا منقبض و در راستای دیگر منبسط شود. همراه با زمین، بازوهای این ابزار نیز منقبض و منبسط می‌شوند. بنابراین به‌طور متناوب و به مقدار بسیار اندکی، طول تونل‌هایی که پرتوهای لیزر در آن قرار دارند، کم‌وزیاد می‌شود. این تغییر طول، فوق‌العاده اندک است اما فناوری لایگو می‌تواند تغییر طول این بازوها را اندازه‌گیری کند. امواج گرانشی: خبر از حادثه‌ای مهیب در عالم حتی با چنین حساسیتی، فقط قوی‌ترین منابع تولیدکننده‌ امواج گرانشی (مانند دو ستاره‌ نوترونی پُرجرم یا دو سیاه‌چاله‌ای که درحال ادغام درون هم هستند)، ممکن است خود را آشکار کنند. چنین اتفاقی در فاصله‌ 1.3 میلیارد سال نوری از زمین رخ داد و امواج تولیدشده توسط آن را لایگو امروز رصد کرده است. این دو سیاه‌چاله، جرم‌هایی معادل 36 و 29 برابر جرم خورشید ما دارند و با سرعتی معادل نصف سرعت نور در هر ثانیه، 250 بار همدیگر را دور می‌زنند. این دو به دام هم افتاده و در هم ترکیب شده‌اند و حاصل، سیاه‌چاله‌ای واحد به جرم 62 برابر جرم خورشید است. با جمع 29 و 36، به عدد 65 می‌رسیم. دراین‌‌بین جرمی معادل سه‌برابر جرم خورشید ناپدید شده است. این سه‌برابر جرم خورشید، مقدار ماده‌ای است که در این ترکیب، به انرژی بدل شده و امواج گرانشی را پدید آورده است. برای درک مهیب‌بودن این رویداد، در نظر بگیرید که انرژی‌ آزادشده در این رویداد، معادل انرژی‌ای است که خورشید ما طی 15 تریلیون‌سال آزاد می‌کند. به‌این‌ترتیب لایگو توانست گامی عظیم در رشد درک ما از عالم بردارد و دروازه‌ای جدید به‌سوی عالم برایمان باز کند. در پایان ذکر این نکته ضروری است که این رصد دست‌کم از سه نظر، سنگ شاخصی برای علم و فیزیک به‌شمار می‌رود؛ نه‌تنها نخستین ثبت مستقیم امواج گرانشی است، بلکه نخستین تفکیک مستقیم یک سامانه‌ دوتاییِ سیاه‌چاله به‌شمار می‌رود و قابل‌دفاع‌ترین شاهد است بر اینکه سیاه‌چاله‌های موجود در طبیعت، همان‌هایی‌اند که نظریه‌ «اینشتین» پیش‌بینی کرده است. اما مهم‌ترین نکته، این است که با این کشف، عصر جدیدی آغاز شده است. تا امروز تنها ابزار ما برای کشف عالم و درک آن وابسته به رصد امواج الکترومغناطیسی بود که درون فضا - زمان منتقل می‌شدند و به ما می‌رسیدند. ما هیچ پیام‌آور دیگری برای رصد و درک عالم در اختیار نداشتیم. حالا این فرصت را به دست آورده‌ایم که جهان را به‌واسطه‌ رخداد کاملا متفاوتی بررسی کنیم. به‌ گفته‌ «کیپ تورن»، «امواج گرانشی ابزاری برای بررسی سوی خمیده‌ عالمند» و از امروز دنیای ستاره‌شناسی حوزه‌ای عملی برای بررسی این‌ سوی خمیده‌ عالم و کشف رازهای آن در اختیار دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.