جایگاه آزمایش در علم
محکی برای سنجش
بابک فرهادی
پنجشنبه گذشته اعلام شد دانشمندان با استفاده از رصدخانه تداخلسنجی لیزری امواج گرانشی توانستند به شواهدی مبنی بر وجود چنین امواجی دست یابند و به این ترتیب، نظریه نسبیت اثبات شد. با اعلام این خبر، این پرسش پیش آمد که مگر پیش از این نظریه نسبیت اثبات نشده بود؟ و اصلا چه نیازی است که نظریهای را اثبات کرد؟ واقعیت این است علم (به معنای ساینس)، با دیگر دانشهای بشری تفاوت بنیادی دارد. علم تلاش سامانمند بشر برای توجیه و تفسیر پدیدههای طبیعی است. بشر شناخت خود از طبیعت را به شکل نظریه ارائه میکند. برای اینکه دانشمندان دیگر نیز چنین نظریههایی را بپذیرند، لازم است نظریههای جدید ویژگیهایی داشته باشند. اولین شرط یا ویژگی یک نظریه برای آنکه به مقبولیت عام برسد، این است که با دیگر نظریههای پذیرفتهشده همخوانی داشته باشد یا دستکم با نظریههای پذیرفتهشده مغایرتی نداشته باشد. البته اگر نظریهای عرضه شد که با نظریههای قبلی مغایرت دارد، لزوما به معنای نادرستی آن نیست. در این صورت نظریه جدید باید نشان دهد که نسبت به نظریههای دیگر، تواناییهای بیشتری دارد، به بیان دیگر علاوه بر اینکه پدیدههای شناختهشده را توجیه و تفسیر میکند، میتواند دلیل وقوع پدیدههایی را شرح دهد که نظریههای متداول از توجیه آنها ناتوان هستند. نظریه نسبیت، با نظریههای موجود (و از آن مهمتر با تجربه روزانه ما از ماهیت طبیعت) همخوانی نداشت اما توانست پدیدهای مانند پیشروی حضیض تیر را توضیح دهد که بهترین نظریه فیزیکی تا آن دوران (گرانش نیوتن)، از ارائه تفسیری برای آن ناتوان بود. شرط دیگر برای آنکه یک نظریه فیزیکی پذیرفته شود این است که بر مبنای ریاضی پذیرفتهشدهای استوار باشد. نسبیت اینشتین از این لحاظ نیز ضعفی نداشت. البته در نظر داشته باشیم که مبنای ریاضی نظریه نسبیت تا حدودی دشوار است و خود اینشتین برای صورتبندی رابطههای ریاضی مربوطه، تا حدودی دچار مشکل شد و در این راه از همفکری ریاضیدانان زمان خود بهره گرفت. اما مهمترین ویژگی یک نظریه علمی آن است که بتوان با آنجام آزمایش، درستی و نادرستی آن را ارزیابی کرد. واقعیت این است که هرروزه نظریههای بسیاری ارائه میشوند اما علم فقط برای نظریههایی ارزش و اعتبار قائل است که اولا پیشبینیهای واضح و بدون شک و تردیدی ارائه کنند و دیگر آنکه این نظریه از مرحله تعیینکننده آزمایش سربلند بیرون آید. مهمترین ویژگی نظریه نسبیت آن است که پیشبینی دقیق و مشخصی دارد و میتوان با انجام آزمایش پی برد که این پیشبینی محقق میشود یا خیر. به بیان دیگر این نظریه، سنگ محکی در اختیار ما قرار میدهد که بتوان درستی و نادرستی آن را سنجید. یکی از پیشبینیهای مهم نظریه نسبیت این است که فضازمان در اثر وجود جرم و انرژی خمیده میشود یا ساختار آن تغییر میکند. به این ترتیب نور هم که در بستر فضازمان حرکت میکند، مسیری خمیده و منحنی را طی میکند. فیزیکدانها در سال 1919، توانستند با توجه به این پیشبینی نظریه نسبیت، مکان ستارهها را در زمان خورشیدگرفتگی (یعنی زمانی که نور ستاره از کنار خورشید عبور میکند)، مشخص و آن را با مکان ستاره در حالت عادی مقایسه کنند. از این مقایسه مشخص شد که مکان ستاره در زمان خورشیدگرفتگی، کمی تغییر کرده است که نشاندهنده تغییر مسیر نور هنگام عبور از کنار خورشید است. بدیهی است اگر انجام آزمایش، پیشبینی نظریه نسبیت را تأیید نمیکرد، این نظریه پذیرفته نمیشد. به بیان دیگر برای ارزیابی درستی و نادرستی یک نظریه و همچنین تعیین میزان دقت آن، نیازمند انجام آزمایش هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.