|

فرجام يك قرن جست‌وجو

سرانجام امواج گرانشي رصد شدند

مهدي صارمي‌فر. روزنامه‌نگار علم

پنجشنبه گذشته خبر تأييد كشف امواج گرانشي، بار ديگر يك رويداد علمي را به صدر اخبار آورد. كشفي كه از پيش‌‌بيني آن نزديك به يك قرن مي‌گذشت و با وجود تلاش‌هاي فراوان براي يافت آن (به‌خصوص در نيم‌قرن گذشته)، چيزي جز حسرت براي پژوهشگران حوزه اخترفيزيك باقي نگذاشته بود، اکنون رنگ واقعيت پيدا مي‌كرد. اهميت اين كشف به اندازه‌اي است كه انگار بشر از امروز به حس ديگري غير از حواس پنج‌گانه خود مجهز شده است تا شناخت بهتري از اطرافش داشته باشد.

سال‌هاي اوليه قرن بيستم، «آلبرت اينشتين» با نگاهي دوباره به دستاوردهاي فيزيك تا آن روز، نظريه‌اي را بنيان گذاشت كه تصور بشر نسبت به بديهي‌ترين مفاهيم اطرافش را به‌كلي تغيير داد. پيش از آن، موفقيت عظيم مكانيك كلاسيك (كه مديون كارهاي نيوتن بود)، باعث شده بود که نگاه عميق به مفاهيمي مانند فضا و زمان (كه نيوتن آنها را ناتمام رها کرده بود)، خيلي جدي گرفته نشود. اما «اينشتين» با اصالت‌دادن به دستاوردهاي الكترومغناطيس (كه ماكسول آن را جمع‌بندي کرده بود)، اين اصل را در نظريه‌اش، نسبيت خاص، قرار داد كه «نور در خلأ همواره در مسير مستقيم و با سرعت ثابت به پيش مي‌رود». نتيجه رياضي اين اصل اين بود كه فضا و زمان، ديگر مفاهيمي مطلق نبودند بلكه به هم وابسته بوده و در حقيقت به‌جاي سه بُعد فضا (طول و عرض و ارتفاع) و يك بُعد زمان، يك پيوستار چهاربُعدي به اسم «فضا- زمان» وجود دارد. گذشته از این، پيوستار «فضا- زمان» مطلق نيست و ناظرهاي مختلف با سرعت متفاوت، ديدگاه متفاوتي از آن دارند. تقريبا 10 سال طول كشيد تا «اينشتين» با استفاده از رياضيات پيچيده، توانست نيروي گرانش را هم به مدلش اضافه و «نظريه نسبيت عام» را تدوين كند. این کار دشوار، صدسال پيش به انجام رسید. در اين نظريه نشان داده مي‌شود كه نيروي گرانش، ناشي از خميدگي فضا- زمان است. جرم و انرژي، هندسه اطرافشان را تغيير مي‌دهند و ما اين پدیده را به صورت جاذبه حس مي‌كنيم. «اينشتين» پس از تدوين نظريه‌اش، چندين‌سال به بررسی پيامدهاي آن پرداخت و پيش‌بيني‌هايي كرد كه تا امروز بسياري از آنها با استفاده از دستگاه‌هاي دقيق آزمايشگاهي، تأييد شده‌اند. يكي از آن پيش‌بيني‌ها، اين بود كه هر تغييري در ماده و انرژي روی دهد، آثار گرانشي آن يعني تغيير فضا- زمان، طبق نسبيت خاص، نبايد با سرعتي بيشتر از سرعت نور منتقل شود. فرض كنيد ناگهان خورشيد در جاي خود غيب شود. مي‌دانيم كه نور تقريبا هشت‌دقيقه طول مي‌كشد تا به زمين برسد. بنابراين از زماني كه خورشيد غيب مي‌شود، همچنان به مدت هشت‌دقيقه، ما نورش را دريافت مي‌كنيم و همين‌طور جاذبه‌اش را. يعني زمين به دور آن نقطه كه خورشيد بوده، همچنان به مدت هشت‌دقيقه مي‌چرخد. حالا اگر خورشيد دوباره ظاهر شود، اين تغيير هم با سرعت نور به زمين خواهد رسيد. تأثير اين پديده روي فضا-زمان مثل تكان‌دادن يك طناب و ايجاد موج روي آن است. «اينشتين» خودش حساب كرد كه اگر يك دمبل دور محور عمود بر دسته‌اش بچرخد، چه موج گرانشي‌ای ايجاد مي‌كند. اين امواج با انتشار در فضا، بخشي از انرژي اين دمبل چرخان را به بيرون منتقل كرده و آرام‌آرام سرعت آن را كم مي‌كنند. اين مقاله سال‌هاي‌سال (يعني تقريبا 40 سال) تنها مستند علمي درباره امواج گرانشي بود. البته «اينشتين» در اين مقاله، دچار يك خطای ریاضی هم شده بود و محاسباتش يك ضريب دو، اضافه داشت كه «ادينگتون» آن را فهميد!به‌هرحال واقعيت آن بود كه آثار پيش‌بيني‌شده امواج گرانشي، آن‌قدر ريز و كوچك بود كه تا اواسط دهه 1970 ساخت دستگاهي براي مشاهده آن، با محدوديت‌هاي تكنولوژيك بسياري مواجه بود. يكي از قوي‌ترين چشمه‌هاي امواج گرانشي، رمبش يك ستاره و تبديل آن به سياه‌چاله است. آثار موج گرانشي اين اتفاق عظيم كيهاني، باعث مي‌شود روي زمين، دو نقطه كه يك‌متر از هم فاصله دارند، به اندازه يك‌صدم قطر هسته اتم، نسبت به هم جابه‌جا شوند! تازه خود اين اتفاق هم بسيار نادر است و بايد مدت‌ها صبر كنيم تا در اطرافمان چنين پديده‌اي را ببينيم. سال‌هاي مياني دهه 1970 با كشف «تپ‌اخترهاي دوتايي»، انگار دمبلي كه «اينشتين» محاسبات آن را انجام داده بود، تازه پيدا شد. به‌اين‌ترتيب تقريبا از 40سال پيش تا امروز، آزمايشگاه‌ها و دستگاه‌هاي زيادي در سراسر زمين و حتي در مدار ساخته شده تا آثار امواج گرانشي را رصد كنند. حتي چند گزارش هم در اين زمينه منتشر شد اما هيچ‌گاه اين گزارش‌ها نتوانستند با دقت كافي، خودِ امواج گرانشي را تأييد كنند و فقط آثار بعدي آن امواج را آشكار كرده بودند. ايده اصلي روش كشف امواج گرانشي توسط «جوزف وبر» عرضه شد. فرض كنيد ميله‌اي استوانه‌اي داريم. موج گرانشي عمود بر آن، از آن مي‌گذرد. در نتيجه براي لحظه‌اي، سطح استوانه دچار اعوجاج شده و سر و ته آن، به هم نزديك شده و سپس دور مي‌شوند. اين نوسان تا زماني كه اصطكاك اجازه مي‌دهد، ادامه خواهد داشت، مثل مجموعه‌اي از گوي و فنر. وبر خودش از ميله‌هاي آلومينيومي به قطر نيم‌متر و طول دومتر استفاده كرد. او با اين دستگاه، چيزهايي هم ديد اما هيچ‌وقت جامعه علمي قانع نشد كه او امواج گرانشي را كشف كرده است.از آن زمان، افراد مختلف با ميله‌هايي با ابعاد گوناگون و حتي از جنس ياقوت، اين آزمايش را تكرار كردند. يك روش هوشمندانه اين است كه به‌جاي ميله، از پرتو ليزر استفاده كنيم. در اين روش نور يك ليزر را به دو باريكه عمود بر هم تقسيم مي‌كنند و اين نور در انتهاي هر مسير به يك آينه برخورد مي‌كند و در بازگشت، دو پرتو ورودي با هم تداخل كرده و يك «نقش» را پدید می‌آورند. حال اگر در اثر عبور موج گرانشي، اعوجاجي در فضا- زمان روي دهد، اين «نقش» هم تغيير مي‌كند. به‌اين‌ترتيب مي‌توان دستگاه‌هاي دقيقي ساخت كه مي‌توانند چشمه‌هاي امواج گرانشي بيرون كهكشان راه شيري را هم رصد كنند. يعني نيازي هم به صبر طولاني نداريم.به‌اين‌ترتيب در سال 1991، كنگره آمريكا بودجه عظيمي را تصويب كرد كه دو رصدخانه تداخل‌سنج ليزري امواج گرانشي يا به اختصار، لايگو، تحت نظارت دو دانشگاه كلتك (مؤسسه فناوري كاليفرنيا) و ام‌آي‌تي (مؤسسه فناوري ماساچوست) و همكاري پژوهشگاه‌هاي بريتانيايي، آلماني و استراليايي ساخته شود. اين رصدخانه‌ها، كارشان را از سال 2002 شروع كردند. هركدام از اين رصدخانه‌ها دو باريكه ليزري به طول چهار كيلومتر و عمود بر هم داشتند. اما باز هم از كشف امواج گرانشي بازماندند. اين رصدخانه‌ها، در سال 2012 موقتا تعطيل شدند تا آشكارسازهاي آنها ارتقا پيدا كند. رصدخانه‌هاي ارتقايافته، كارشان را سال گذشته و در همين روزها شروع كردند و تنها 9ماه زمان برد كه يكي از درخشان‌ترين دستاوردهاي علمي تاريخ بشر را عرضه کنند. هفته پيش، انتشار مقاله‌اي در مجله بسيار معتبر فيزيكال‌ ريويو لترز، تأييد كرد كه لرزش بسيار ريزي كه در ساعت 9:51 دقيقه روز 23 شهريور 1394 در تداخل‌سنج‌هاي لايگو ثبت شده، از امواج گرانشي ساطع‌شده از برخورد و ادغام دو سياه‌چاله با جرم حدود 30 برابر جرم خورشيد در فاصله 3.1 ميليارد سال نوري زمين ناشي شده است. به‌اين‌ترتيب در صدمين‌سالگرد انتشار يكي از بزرگ‌ترين دستاوردهاي نظري در تاريخ تفكر بشر، يعني نسبيت عام، يكي از سخت‌ترين و ريزترين آثاري كه اين نظريه پيش‌بيني كرده بود، مشاهده شد.يكي از مهم‌ترين سؤالاتي كه به ذهن مي‌رسد اين است كه اين دستاورد، چه اهميتي دارد و چه تغييري در روند كيهان‌شناسي يا اخترفيزيك ايجاد خواهد كرد؟ بهتر است بدانيم كه بشر پيش از اين با بررسی طيف الكترومغناطيسي اجسام يا همان نور، اجرام آسماني و كهكشان‌ها را مطالعه مي‌كرد. اما با كشف امواج گرانشي، انگار بشر صاحب چشم ديگري شده و حالا مي‌تواند به كيهان از دريچه ديگري غير از نور نگاه كند. به‌اين‌ترتيب بايد منتظر دستاوردهاي بي‌نظير عظيمي باشيم كه با استفاده از اين روش به دست آمده و شناخت بشر از كيهان را بسيار عميق‌تر خواهد كرد. البته لازم به ذكر است كه اين روش در اولين گام نیز دستاوردهاي خود را عرضه كرد. در کشف اخير، وجود امواج گرانشي تأييد شد، اما علاوه‌براين، با استفاده از اين امواج، درهم فرورفتن و تركيب‌شدن دو سياه‌چاله هم تأييد شد؛ كشفي كه به‌خاطر آن، «استیون هاوكينگ»، به خودش تبريك گفت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.