گفتوگو با محسن حسینی، نویسنده، طراح و کارگردان نمایش دیوان غربی- شرقی
جهان را سياستمداران نميسازند
رضا آشفته- ناییریکا امینی
محسن حسینی پس از پنج سال که از اجرای من و آنتون آرتو در جشنواره تئاتر فجر میگذرد که بعد هم فرصتی برای اجرای عمومی نیافت، اینبار در تالار چارسو براساس تأثیری که از دیوان غربی- شرقی گوته، شاعر آلمانی، که متأثر از ادبیات فارسی و بهویژه حافظ است، نمایشی را به همین نام دارد اجرا میکند که در آن رؤیا نونهالی و جمعی از جوانان مستعد بازی میکنند؛ نمایشی بیادعا که فضایی شاعرانه و سرشار از تصویر دارد و متکی بر حرکتنگاری است؛ نمایشی بسیار نو با تلفیق شیوههای متعدد که در دل هم نشست کردهاند. با او درباره این نمایش گفتوگو کردهایم.
فکر اولیه اجرای دیوان غربی-شرقی، براساس زیرسطرهای شعر بود یا در جای دیگر این تلاقی اتفاق افتاد و منجر به این اجرا شد که هماکنون در تالار چارسو شاهد آن هستیم؟ مدتها بود یک طرح نمایشی به نام «من، پیگمالیون و نه پریان الهام» داشتم، چون من همیشه مفتون این 9 پریان الهام بودهام و در «اورفه» به یک نوعی بود و در «شهرزاد و هفت قصهاش» به نوعی دیگر. حالا نیز گریزی ندارد از 9 پریان الهام. همه هم منوط به سه صفحه درباره 9 پریان الهام است. کتابی دارم که متعلق به ۵۵ سال پیش است، اثر شجاءالدین شفا؛ «افسانه خدایان یونان باستان». البته پریان 9گانه الهام muse است که میگویند «موزه» هم از همانجا میآید که البته من قبول ندارم و یعنی همان پریان 9 گانه هنرهای زیبا. من چند صفحه از کتاب را که سالها پیش میخواندم، مفتون داستان شدم. حالا چرا یونان باستان؟ از پیر پائولو پازولینی زمانی پرسیدند چرا تا این حد مجذوب افسانههای یونان باستان هستی؟ او گفت شرق اصولا اسطورههای عجیبوغریبی دارد و اسطورههای خاور دور غیرقابل دسترساند اما افسانههای یونان باستان انگار با ما زندگی میکنند. عاشق میشوند و انتقام میگیرند و دعوا میکنند. حالا پریان 9 گانه الهام نه به خدایان تعلق دارند و نه به زمینیها و درواقع مادر اینها الهه خاطرههاست. زئوس در مناسبتی با این خانم ارتباط برقرار میکند و 9 تا دختر به دنیا میآورد. من سالها قصد داشتم این پروژه را کار کنم. خیلی وقت است پروژه گوته «دیوان غربی- شرقی» آن را میشناسم. در دانشگاه شش واحد ادبیات آلمانی را پاس میکردیم. همان سالها با این اثر آشنا و متوجه شدم تا چه حد شاعرانه است و تا چه حد حافظ و سعدی را در آن میبینیم و اصلا در بعضی قسمتها تقلید از گلستان است. اول جمله معروف گلستان که «هر نفسی که فرو میرود ممد حیات است» در خود «دیوان غربی-شرقی» هست. ساختار اصلی «دیوان غربی-شرقی»، ۱۲ نقش است. ساقینامه، حافظنامه، عشقنامه، زلیخانامه، حکمتنامه، اندرزنامه، مثلنامه و... تا برسیم به خلدنامه که نامه بهشت است که من زمانی روی اینها کار میکردم، در ابتدا که روی اینها کار میکردم، ۱۲ تابلو برای آنها گذاشته بودم که بعد به این نتیجه رسیدم نمیخواهم برای هر بخشی یک تابلو بیاورم اما در این شرایط به درد من نمیخورد. من نمایی از این اوزان و از این شعر لازم دارم و وقتی که این بخش را مطالعه میکنیم، میبینیم اساسا در ستایش هنر، عشق و طبیعت است. اصلا یک سهگانه جادویی است؛ یک مثلث جادویی که انگار سالهاست خودم در کارهایم به دنبالش بودهام. هنر، عشق و طبیعتگرایی که خود دارد، به این دلیل که مفتون ایتالیا بود و گوته نظریه رنگها را دارد و در این نمایش خیلی باید به رنگها توجه شود برای مثال ارغوانی و زرد ترکیببندیای بودند که در آن ونگوگ تحتتأثیر میلر بوده است. رنگها بسیار مهماند و کار شدهاند و من مدتها بر سر آنها وقت صرف کردهام. این ترکیببندی مقاله بزرگی است که گوته درواقع نظریه رنگها را کار کرده و از آن چهار سال اقامتی که در ایتالیا داشته است، از این بابت که آدم بسیار سیالی بوده، در زمینههای مختلف پژوهش داشته است؛ در زمینه نباتات، سیاست و مشاوره سیاسی و من وقتی این متن را مطالعه میکردم به این نتیجه رسیدم چقدر برای صحنه زیباست. این نوستالژی ما که تا این حد غرب، شرق و دوری و نفرتی که مدام سیاسیون جهان با آن سروکار دارند، به این دلیل است که دنیای سیاست، دنیای فاسد، غلط، تفرقه، دوری و جنگ و جدال است. این همگرایی ادبی و فرهنگی در زیرسطحها و شرق و غرب یکی شده... بله، این ایده را بسیار به آدمی میدهد و این ارادتی که من به ونگوگ دارم و همیشه دوست داشتم اگر نقاش شوم، مثل ونگوگ باشم چون آن طبیعتی که ونگوگ دارد و ترکیببندی رنگها در ونگوگ آنقدر مرا معطوف به خودش کرده که خیلی سالها، برای مثال در پروژه تئاتر «من؛ آنتون آرتو» داشتمش یا در «مزرعه مین» که برای جشنواره دفاع مقدس بود که درحقیقت آنجا پیام کار که بعضیها میخواهند بدانند چیست، این است که ایران ۱۶میلیون مین خنثینشده دارد و مثل «گندمزارها» اثر معروف ونگوگ، چه میشود که این ۱۶ میلیون مین خنثینشده تبدیل به ۱۶میلیون خوشه گندم شود. آیا این یک پیام انسانی نیست؟ ونگوگ زیاد کار نکرده است اما در 10 سال شاهکار آفرید که این یک ایده است که من زمانی روی تمام آثار ونگوگ کار کنم. زندگی او، رنگ زرد، رنگ حسرت، رنگ گندم و همه چیز در آن هست. رنگ زرد که گوته علاقه بسیاری به آن داشته است درواقع در دراماتورگی اثر بسیار نقش دارد. حالا شاید تماشاگر بتواند با بخشی از این اثر و تصاویر ارتباط برقرار کند اما برای من مهم این است که تماشاگر از این تصاویر لذت ببرد و بهعنوان یک استعاره به یک ابعاد و نتایجی برسد و چقدر خوب است که هر تماشاگر یک برداشتی داشته باشد و من نمیخواهم این را تجویز کنم. شاید متن بهعنوان یک مفهوم ضمنی باشد و به تصاویر روی صحنه بتواند کمک کند. کاش میشد همهچیز را خاموش کرد و فقط تصاویر را دید. در اینصورت باز هم میتوان به یکسری معانی رسید. آیا این پنج اپیزود بودن دلیل خاصی دارد؟ به این دلیل که رمزگانی وجود دارد و درهمتنیدگی اینها بهگونهای حسابشده به نظر میرسد. من نمیدانم عدد پنج در اسطورههای ما معنای خاصی دارد یا خیر، البته در اسلام به نحو دیگری از آن برداشت میشود. اما در ابتدا ما ۱۲ تابلو داشتیم بعد تبدیل به هفت تابلو شد و در آخر من متوجه شدم این پنج تابلو به من جواب میدهد و چرا آن را زیاد کنم. معمولا تئاتر من هفت تابلو دارد و تا به امروز اینچنین بوده است اما در این نمایش حتی همکارها هم تعجب کردند که چطور من به عدد پنج بسنده کردهام. برای اینکه برای من کافی بود. برای اینکه در این دو جهان «دیوان غربی- شرقی» در جمعبندیای که انجام میشود، مانند یک خواب برایم بود و توضیح چنین اثری برای بازیگرها بسیار دشوار بود. در تابلوي چهار که ملاحظه میکنید، ما فقط دو هفته به اجرا، تازه شروع به بستن آن کردیم. من دوست نداشتم کارگردانی جزءبهجزء شود. چون میبایست آن تروتازگی شبانهاش باقی میماند. در واقع تابلوی چهارم تئاتر-پرفورمنس است. وقتی الان اجرا میکنید، این حسوحال از بین نمیرود؟ خیر. نکاتی را هر روز تأکید میکنم که بهعنوان مثال اینجای کار نمیخواهم اینگونه شود. سختترین قسمت پرفورمنس که شما شاهد آن هستید، قسمت چهار است. نوعی پارودی است و بهگونهای دیگر فشرده و در تلفیق با تکنیکهای دیگر که حالا ویدئو و درعینحال متفاوت با چهارگانه دیگر است. اصلا مثل یک کات است که همکاری میگفت میشود گفت بیگانهسازی برشت است؟ که من گفتم موقع تمرین اصلا به این چیزها فکر نمیکنم و تأکید زیادی روی «ایسمها» ندارم و نباید از «ایسمها» صحبت کنم. در تابلوی چهار از همان ابتدا میگفتم میخواهم یک قسمتی باشد که نمایش کات بخورد و یک کمدی کوتاه اجرا شود. حتی به «جنگنامه غلامان» بیضایی فکر کردم و یک تراژدی از گوته، اما بعد فکر کردم چطور میشود که سوژه تراژدی را بیاورم و سپس با آن طنز و به قول شما پارودی، با یک تیر دو نشان بزنم. پرفورمنس در آنجا اتفاق میافتد و شما میدانید که آن شکل اجرائی مقداری طنزگونه است ولی خود تراژدی باقی میماند. آن کلاژبندیای که اتفاق میافتد شاید این مسئله را کمی برای تماشاگر سخت کند. آثار گوته، ونگوگ، آثاری که من به آنها اضافه میکنم و همه اینها را مانند یک پازل کنار هم میچینم. میتوان گفت در دراماتورگی شما، کشف دوبارهای یا کشف تازهای از متون ما قبل شماست، چراکه در این اجرا، ما ردپای گوته را، حافظ، موسیقی ایرانی، موسیقی غربی، شکسپیر و ونگوگ را میبینیم و اشاره میشود که اینها دگرگون میشوند و من فکر میکنم این در آثار شما بهویژه «دیوان غربی-شرقی» مشهود است. من فکر میکنم این قضیه باید اتفاق بیفتد چون زمانی که به تیتر «دیوان غربی-شرقی» اثر گوته نگاه میکنم، تیتر حیرتانگیز است و من تا مدتها اصلا روی پدیده «دیوان» بررسی میکردم. برای مثال «معین» یک تعریف، «برهان قاطع» یک تعریف و اصلا دیوان در فرهنگ زبانی و در فرهنگ اوزان ما و تاریخ ادبیات منظوم ما یک مفهوم دارد. گوته بهشدت شیفته این واژه میشود. دیوان اصلا معانی مختلفی دارد. در «امیر ارسلان» یک معنی دارد؛ «دیوان قضات»، «دیوان داوری» ولی زمانی که به پایه و اساس این واژه برخورد میکنیم، میرسیم به کتاب، مجلد. چند مفهومی است اما در اساس مکتوب، ثبت و ریشه و پایه و اساس است که در قرآن نیز از آن یاد شده است. من فکر میکنم اصلا گلواژه است و اصلا کلید اثر به من میگوید با من چهکار کن. ساختار و پایه مکاشفه شما روی واژه «دیوان» است و این حتی به ساختار اپیزودیک و درعینحال هزارتومانند که بهنوعی در هم تنیده میشوند و جدا از هم نیستند، سمتوسو میدهد. درعینحال هر کدام میتوانند مستقل باشند ولی وقتی به آن نگاه میکنیم، میبینیم که یک سلوک است. نخ آریانه در لابیرنت یونان باستان، نخی هست که شما باید آن را بگیری تا گم نشوی و اگر آن نخ را گم کنی، گم خواهی شد. اینجا نیز یک خط مشخصی دارد و من فکر میکنم برای پروژه بعدی روی تابلوی سه و چهار میشود کار کرد و روی این دو تابلو خیلی میشود مانور داد. گوته این دیوان را مینویسد و بعد متوجه میشود در آلمان مشکل دارند و متوجه نمیشوند. گوته «دیوان غربی-شرقی» را در ۶۵سالگی نوشته و یک دوست اتریشی «ژوزف هامر فن پورگشتال» داشته است که دیپلمات بوده و از زبان فارسی به آلمانی ترجمه میکرده است و کتاب حافظ را ترجمه میکند و برای گوته میفرستد. گوته پس از خواندن آن دگرگون میشود. درصورتیکه قبل از آن مولانا، سعدی، جامی و ... را خوانده بوده است اما مفتون اشعار حافظ میشود و آنجا میگوید من مفهوم «دیوان» را فهمیدم و درحقیقت قصد داشته است که به ادبیات سرزمین ایران ادای احترام کند. او میخواسته ارادت خود را به حافظ برساند و بگوید من نیز میتوانم دیوان بنویسم. در حالوسلوک و روحیه خاصی قرار میگیرد و یک عارفانگی و عاشقانگی خاصی در این هنرمند در ۶۵سالگی پدید میآید و در آنجایی که من میچرخم و یک متن آلمانی را میگویم، این را بیان میکنم که «حافظ! من به اینجا آمدهام که با تو اجازه داشته باشم برقصم. وقتی من اشعار تو را خواندم به وجد آمدم که این داستان را بنویسم». و یک جمله به نقل از نیچه بیان میکنم که «آدمی باید آشوب و هیاهویی در درونش باشد تا بتواند ستارگان رقصندهای بیافریند». درست است که نیچه پس از گوته است، اما حتما گوته اینچنین بوده است. گرچه نیچه نیز این افسونگری شرق را دارد. نیچه نیز حافظ را به درجه خدایی میرساند. جای تأسف است که چرا امروزه جهان اینچنین شده است چون جهان را که سیاستمداران نمیسازند. بورخس درباره شهرزاد میگوید: «زمانی که غرب با شهرزاد و هزارویکشب آشنا شد، شرق چه باشکوه غرب را تسخیر کرد». و این تسخیرکردن است و نه آنکه لشکر بکشیم و کشت و کشتار راه بیندازیم. ۱۵۰ سال قبل از گوته، غرب با «هزارویکشب» آشنا و «هزارویکشب» از فرانسه شروع میشود و ای کاش میشد به آن دورانها بازگردیم و دیدگاههایی از این قبیل، کمی روابط سرد و خشن امروز را بتوانند تعدیل دهند. در اپیزود سوم، سماع كننده پیگمالیون است یا گوته یا محسن حسینی؟ قبل از اینکه به گوته برسم، در آلمان یک پروژه سماع داشتم. زیاد به سماع و دراویش و ... کاری ندارم و بیشتر به چرخیدن و چرخهدرچرخه و تناسخ کار دارم و این چرخ برایم مفهوم است به این دلیل که در تاریخ حركتهاي نمايشي، لااقل در قرن بیستم، از مارتا گراهام تا ویلیام فورسایت، اگر بررسی کنید، این چرخ در همه حركات نمايشی هست و بدون چرخیدن، حركتي وجود ندارد. من فکر میکنم شکل والای آن در سماع ماست. این چرخیدن جذاب است و من نمیدانم در اینجا کدامیک از اینها هستم چون حافظ را همکار خوبم آقای روزبه مهر مینوازد و موسیقی توسط دوست ارجمندم بهنام مناهجی ساخته شده که او را در آلمان گم کردهام و من با اجازه خانوادهاش از آن استفاده کردم و درعینحال ارادتی که همیشه به آثار بهروز غریبپور دارم و مفتون عروسکهای پرندهاش و چرخ و سماعی که دارد، هستم و به لحاظ بصری، مدتها روی آن فکر میکردم که چطور میشود با اینها برقصم که آقای غریبپور نیز استقبال کرد و گفت تو هر کاری کنی، من مطمئنم که خوب از آب درمیآید. من فکر کردم که شاید هم در اینجا میتوانم گوته باشم، پس باید آلمانی نیز صحبت کنم. بههرحال امکان دارد این کار به آلمان برود و حتما تغییراتی نیز خواهد کرد. خانم روجا جعفریان بازیگر من در آنجا بوده است و در پروژه آلمان حتما از ایشان استفاده خواهم کرد. در آنجا یک بازبینی خواهم کرد چون الان بحث است که در برلین و فرانکفورت به اجرا برویم. در آنجا از خانم جعفریان در پلاتوی تمرین فیلمبرداری شد و یک ایده برای تابلوی چهارم در همانجا به ذهنم رسید و در دل کار بهخوبی نشست. در بخش سماع در اپیزود دوم، اتفاقی میافتد که همگرایی بین حركت نمايشي و طبیعت و عناصر اربعه به لحاظ تصویری و همسویی رقصندگان که الههگان هستند و عروسکها را میبینیم. این تصویر چگونه ایجاد شد؟ چگونه سماع توانست تا این حد بعد پیدا کند؟ در «دیوان غربی-شرقی» موضوع عناصر اربعه بسیار مهم است. در تابلوی دوم عناصر اربعه را قرار میدهیم. در اثر گوته این عناصر اربعه وجود داشت. ضمن اینکه عناصر اربعه در ادبیات ما از ساحتی دیگر برخوردار هستند. مضامین و مفاهیم ادبی ما سرشار از عناصر اربعه است و من زمانی که اینها را چیدمان و طراحی میکنم، با خودم میگویم این شوریدهحالی گوته است که به شرق آمده؛ گوته را تصور کنید که به شرق آمده و قطعا میخواهد به کویر برود. او به کویر میرود و شیفته آنجا میشود و میچرخد. سپس میبینیم گوته در آتش است و آتش آن پاکی و صداقت و عنصر اسطورهای است که برای ما وجود دارد مثل داستان سیاوش، هر دو پاک و مطهر هستند و شعر که زیور دو جهان است. گوته حافظ و قرآن میدانسته است. به اعتقاد من، ما اصلا تماشاگر عام و خاص نداریم و یکی از تماشاگران میگفت بسیار ارتباط برقرار میکند و خوشش میآید و اصلا پیچیده نیست. چون من اصلا دوست ندارم کسی بگوید من تئاتر برای عدهای خاص میسازم. اصلا خاص و عامی وجود ندارد. تئاتر از نظر من برای طیفی است که تصمیم میگیرد امشب به سالن نمایش برود و اثری را تماشا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.