|

«دکتر نون»، کودتا و مرگ عشق

جُستن یار در مرده‌شوخانه

علي شروقي

دکتر نون، بی‌شک اولین شخصیت داستان ایرانی نیست که از عشق، جسدی روی دستش مانده است. تاریخ داستان ایرانی گویی از لحظه نطفه‌بستن‌اش با عشق‌ورزیدن و جسد به‌کف‌آوردن گره خورده است. براهنی در بخشی از مقاله بلند «کلیدر و رازهای سرزمین من»1، سیاهه‌ای از این اجساد به دست می‌دهد که از «ملا قربانعلی» داستان کوتاه «درد دل ملاقربانعلی» جمالزاده آغاز می‌شود. «بوف کور» هدایت، «جبه‌خانه» گلشیری، «سنگ صبور» چوبک، «سفر شب» بهمن شعله‌ور، دیگر داستان‌هایی هستند که در سیاهه براهنی نام‌شان آمده است. به این سیاهه البته می‌توان باز هم افزود. «درد دل ملاقربانعلی» جمالزاده در سال 1300 در مجموعه «یکی بود یکی نبود» - نخستین مجموعه داستان کوتاه ایرانی - منتشر شد. در همان سال رمان «تهران مخوف» مشفق کاظمی نیز به چاپ رسید. جای این رمان در سیاهه براهنی خالی است. در «تهران مخوف» نیز با همان پدیده‌ای مواجهیم که براهنی در مقاله یادشده، «جستن یار در مرده‌شوخانه»اش می‌نامد و می‌نویسد: «ما در فراق یار به سر می‌بریم، و فقط به مرده او دست می‌یابیم». منظور براهنی از «جستن یار در مرده‌شوخانه» صرفا مواجهه قهرمانان داستان‌هایی که مثال زده با مرگ فیزیکی و جسمی معشوق نیست. برای همین «سفر شب» را نیز مثال می‌زند که در آن، شخصیت داستان به‌جای معشوق آرمانی، با چهره‌ای نه‌چندان‌خوشایند از آن معشوق مواجه می‌شود. نام «عزاداران بیل» ساعدی نیز در این سیاهه هست که در آن «یک نفر، در جهان نیمه‌اسطوره‌ای و نیمه‌فلاکت» رئالیستی، عاشق گاوش می‌شود» 2 جستن یار در مرده‌شوخانه، لحظه‌ای است که شخصیت رمان و داستان ایرانی، در جست‌و‌جوی عشق، چهره‌ای مسخ‌شده و کج‌ومعوج از آن به دست می‌آورد. در زمانی که براهنی این موضوع را مطرح کرد، هنوز «دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد» شهرام رحیمیان به چاپ نرسیده بود که جز این اگر بود قاعدتا باید نامش در آن سیاهه می‌آمد یا دست‌کم جا داشت که بیاید. در این رمان نیز، «دکتر نون»، از یاران دکتر مصدق، که عشقش به همسرش زبانزد بوده اکنون از این عشق جز یک نعش روی دستش نمانده است. «دکتر نون...» از این لحاظ فرزند خلف داستان‌ ایرانی است. داستانی که از بدو پیدایش خود با جسد معشوق، با شبحی از عشق، پیوند خورده بود و این جسد، این شبح، خود در پیوند بود با زمینه تاریخی که رمان و داستان کوتاه ایرانی از دل آن پدید آمد و رشد کرد. دکتر نون، زخم‌خورده کودتای 28 مرداد است و بدل‌شدن عشقش به نعشی سرد، با کودتا و شکست پیوند خورده است. همچنان‌که در «تهران مخوف» نیز شکست سیاسی با شکست در زندگی عاشقانه گره می‌خورد و در «بوف کور» اگرچه صحبتی از وضعیت سیاسی نیست اما چنانکه برخی منتقدان و مفسران این اثر اشاره کرده‌اند، شبح زندگی سیاسی و اجتماعی مردم ایران را در سال‌های اختناق رضاخانی، در بوف کور می‌توان دید. بدل‌شدن اثیری به لکاته، بدل‌شدن راوی به خنزرپنزری، به‌نوعی در پیوند است با مسخ آرمان مشروطه‌خواهی در حکومت رضاخانی و درواقع مسخ حکومت قانون به مدرنیزاسیون مستبدانه رضاخان و این همان جستن یار در مرده‌شوخانه است. همان‌چه دکتر نون نیز از پس کودتا به کف آورده است. این‌گونه است که در این آثار مسئله‌ای شخصی با امر سیاسی پیوند می‌خورد و گویا از آن تفکیک‌ناپذیر است. «جستن یار در مرده‌شوخانه»، پدیده‌ای است برآمده از جامعه‌ای که به تحقق آرمانی دل‌خوش بوده است، اما در نهایت نعش آن آرمان روی دستش به‌جا مانده است. در «دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد» مسئله این نیست که دکتر نون واقعا به مصدق و یارانش خیانت کرده است یا نه. مسئله اصلی این است که دکتر نون پس از کودتا، دکتر نون جنون‌زده‌ای است که بازگشت به وضعیت پیش از کودتا دیگر برایش امکان‌پذیر نیست. کودتا دکتر نون را دوشقه کرده است و او را که پیش از این وحدتی عاشقانه با معشوق داشت، به شخصیتی پریشان بدل کرده که دیگر نمی‌تواند به آن وحدت پیشین دست یابد. گرمای عشق در خانه او جای خود را به جسمی سرد داده است. معشوق مرده برای دکتر نون حکم آرمانی را دارد که از دست رفته است و دکتر نون اکنون با جسد سردشده آن آرمان نرد عشق می‌بازد و این بازی، یک بازی ناممکن است و آن‌چه دکتر نون را به جنون می‌رساند وقوف به این ناممکن‌بودن است. وقوف به این‌که بازگشت به وضعیت پیش از کودتا ممکن نیست چراکه کودتا به او و عشقش و به همه آن‌چه اکنون دستخوش کودتا شده است، رنگی از شرارت پاشیده است. حتی به شبح مصدق که دوروبر دکتر نون پرسه می‌زند و نمی‌گذارد آب خوش از گلوی دکتر نون پایین برود. پی‌نوشت: 1و2 رویای بیدار، رضا براهنی، نشر قطره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.