توافق مونیخ چشماندازی برای مدیریت بحران
اردشیر زارعیقنواتی : در طول نشست «کنفرانس امنیتی مونیخ» در آلمان که در این دوره با تمرکز بر بحران سوریه آغاز شد، وزیران خارجه 12 کشور به همراه نمایندگان سازمانملل متحد و «استفان دیمیستورا»، نماینده این سازمان در امور سوریه، بالاخره به یک «تفاهم حداقلی» دست یافتند. در کنفرانس مطبوعاتی که در روز جمعه 12 فوریه که توسط «جان کری» و «سرگئی لاوروف»، وزیران خارجه آمریکا و روسیه در کنار معاون دبیرکل «یان الیاسون» و میانجی اصلی سوریه دیمیستورا برگزار شد، طرفین رسیدن به توافق برای دو موضوع «ترک مخاصمه» ظرف یک هفته آینده و همچنین کمکرسانی به مناطق تحت محاصره را اعلان کردند. بدونتردید این توافق نسبت به «نقشه راه» مذاکرات صلح وین از برنامه محدودتر ولی عینیتری تبعیت میکند که منطبق بر پذیرش «پراگمای سیاسی» در بین طرفین بینالمللی منازعه سوریه خواهد بود. اختلافات و تشتت آرایی که در نشست وین سه ظهور کرده و موجب ناکامی این نشست بدون هیچ نتیجه و دستاورد مشخص شد، این بار بازیگران اصلی در قالب روسیه و آمریکا را متقاعد کرد برای یافت راهحل و خروج از بنبست در وهله اول باید با محدودکردن دامنه بازیگران، بنیان توافق و تفاهم را بر همکاری دو قدرت اصلی و هژمونیک در محیط بحران تعیین کنند. این استراتژی چنانچه در روند اجرائی خود موفق شود، گامبهگام دیگر بازیگران منطقهای و داخلی را مجبور به تمکین به اصول پایهای میکند که بر تفاهم و معامله مسکو-واشنگتن پیریزی شده است. از آنجا که در تجارب پیشین اثبات شده بود تعیین چارچوب نهایی و اهداف کلی در بحران پیچیده سوریه غیرقابل دستیابی است، هماینک سطح مطالبات اساسی برای دستیابی به اهداف حداقلی پایین آورده شده و به تعبیری، تعیین برنامه برای «پیروزی یا شکست» به سطح هدف «مهار» تقلیل یافته است. بحران سوریه بعد از پنج سال جنگ داخلی، بیش از 11 میلیون آواره و ویرانی بخش بزرگی از این کشور بهخوبی نشان داد حتی با دخالتهای منطقهای و بینالمللی نیز نمیتوان موجب خاتمه منازعه شد. اگر تا قبل از ورود نظامی روسیه به متن این بحران، این توهم وجود داشت که با حمله نظامی متحدان منطقهای و بینالمللی در حمایت از مخالفان میتوان مانند مورد «لیبی» دولت «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه، را سرنگون کرد، اما امروز با حضور فعال مسکو در متن این منازعه دیگر تحت هیچ شرایطی این سناریو قابل حصول نبوده و هرگونه اقدامی در این راستا به مفهوم استقبال از یک جنگ فراگیر منطقهای و جهانی است که حتی فکرکردن به آن هم پشت نظام بینالمللی را میلرزاند. در هفتههای اخیر به دلیل شکستهای بزرگ مخالفان اسد در همه عرصههای میدانی جنگ و بهویژه پیشروی ارتش سوریه به سمت شهر استراتژیک «حلب»، خبرها و نشانههایی از احتمال دخالت نظامی ترکیه و عربستان در جنگ سوریه با توجه به اظهارات رهبران این کشورها وجود داشت. بههمیندلیل توافق بین کری و لاوروف در حاشیه کنفرانس امنیتی مونیخ را باید بسیار فراتر از یک تفاهم موردی در نظر گرفت و آن را در چارچوب ادامه یک بازی بزرگ جهت اجتناب از فروپاشی نظم جهانی و بروز یک جنگ فراگیر منطقهای - بینالمللی دنبال کرد. در وهله اول به دلیل احتمال گسترش جنگ در منطقه، بازیگران اصلی و هژمونیک هدف خود را مهار این خطر و کشیدن افسار شتر رمیده جنگ قرار داده و با رسیدن به یک توافق حداقلی، فتیله تحرکات و لفاظیهای خطرناک را پایین کشیدند. در وهله بعدی به جهت درک درست از ذات یک بحران پیچیده و چندوجهی که معمولا در هر موضوعی به لحاظ گستردگی بازیگران، در پایان هیچ نتیجهای حاصل نمیشود، این بار دو وزیر خارجه دسترسی به تفاهم دوجانبه بین خود را ترجیح دادند. در این وضعیت با توجه به اعتماد دولت اسد و متحدان منطقهای آن به روسیه و همچنین قدرت اعمال حاکمیتی واشنگتن بر محور اروپایی و توان تحمیل تصمیمگیری بر محور عربی-ترکی، راه هرگونه کارشکنی از سوی بازیگران درجه دوم محدود شده است. در این شرایط همه سناریوهای احتمالی برای دخالت خارجی به حق حاکمیت سوریه از سوی ترکیه و عربستان که حتی میتوانست موجب برهمخوردن نزدیکی واشنگتن با جناح کردی سوریه شده و به یک رویارویی نظامی در ابعاد منطقهای و بینالمللی منجر شود، بسته شد. توافق مونیخ درباره بحران سوریه که متمرکز بر کمکرسانی بر مناطق تحت محاصره و ترک مخاصمه است با توجه به تجارب شکستخورده قبلی به نظر میرسد حداقل در کوتاهمدت قابل دستیابی خواهد بود. درباره امدادرسانی به مناطق تحت محاصره به دلیل آنکه هماکنون هر دو طرف جنگ داخلی سوریه از چنین مناطقی برخوردارند، این توافق و معامله «پایاپای» تلقی شده و هر دو طرف از آن منتفع میشوند. درباره مهلت یکهفتهای برای ترک مخاصمه نیز با توجه به تنگترشدن حلقه محاصره حلب و رسیدن نیروهای نظامی سوریه به نزدیکی مرزهای ترکیه، از این پس امکان کمکهای لجستیکی و دخالتگرانه ترکیه به گروههای مخالف و ازجمله تروریستهای «داعش» و «النصره» از سوی آنکارا به میزان زیادی مسدود شده و از آنجا که در ماههای اخیر نیز واشنگتن به تحرکات باند «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری ترکیه، در برهمزدن ثبات منطقه بیشازپیش واقف شده است، این توافق مطلوب هر دو طرف معامله بوده است. از یکسو روسها با رسیدن به اهداف نظامی خود در این مقطع زمانی، شرایط را برای یک ایست در جریان منازعه مناسب میبینند و از طرف دیگر، آمریکاییها نیز با رسیدن به این توافق، خود را از شر چنددستگی در بین متحدان منطقهای و میدانی خود و همچنین کشیدن پایشان به جنگی بزرگ خلاص کردهاند. با همه این شرایط هنوز نمیتوان از موفقیت توافق مونیخ باقاطعیت سخن گفت، چراکه به همان نسبت که طرف روسی میتواند دولت اسد و متحدان خود را مدیریت کند، اما طرف آمریکایی به دلیل چندپارگی و تشتت کامل در بین مخالفان داخلی اسد و متحدان منطقهای خود، توان مدیریت کامل موضوع را بدون شراکت صادقانه آنان نخواهد داشت. پیشروی همزمان جنگجویان کرد با حمایت هوایی روسیه در چند روز گذشته در شمال حلب و مناطق همجوار کانتون «افرین» که موفق به تسخیر چند منطقه استراتژیک و فرودگاه نظامی «میناک» شده و هماینک همراه با ارتش سوریه به پشت دروازههای شهر مهم «اعزاز» در مرز ترکیه رسیدهاند، با توجه به گفتههای فرماندهان نظامی آنان که در حال جنگ با «جبهه النصره» و «احرار الشام» هستند، از آنجا که در توافق فوق داعش و النصره از شمول ترک مخاصمه مستثنا شدهاند، میتواند بیشازپیش تندروهای تروریست در بحران سوریه را در تنگنا قرار دهد. بااینهمه، توافق مونیخ ارجحیت ذاتی بر نشست همزمان «گروه بینالمللی حمایت از سوریه» در بروکسل داشته و سخنان «اشتون کارتر»، وزیر دفاع آمریکا، در استقبال از اعزام نیروی ترکی-عربی را تحتالشعاع قرار خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.