تلنگرزدن به وجدان
دکتر رستم جلالی . عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
چندروز پیش مصاحبه موسیقیدانی را مشاهده میکردم. زمانی که مصاحبهگر از وی در مورد بهترین اثرش پرسید، وی پاسخ داد که همه کارهایم شبیه فرزندانم هستم و یک پدر یا مادر بین فرزندانش تبعیض قائل نمیشود. در ادامه، مجری از ایشان درباره یکی از کارهایش پرسید که گویا مدعی دیگری داشت. یاد صحبت قبلیاش افتادم. اگر واقعا اینچنین باشد و اثر شبهناک باشد، اسم این فرزند چیست؟ آیا چنین فرزندی حلالزاده است؟ گیریم این فرزند رشید شد و بالندگی آغاز کرد، آیا پدر راضی میشود دائما بر سینه بکوبد و به فرزند غیرمشروعش افتخار کند؟ پژوهش وجه مهمی از فعالیتهای انسان است و دانش بشری به کمک پژوهش رشد میکند، گسترش مییابد و سرانجام به گسترش مرزهای معرفت و دانشپژوهی میانجامد. پیشرفتهای هر جامعهای در نتیجه پژوهش به دست آمده است. افزونبرآن پژوهش یاریرسان انسان در پیداکردن راهحل مسئله و حل تضادهاست. همواره پژوهش، از راههای اصلی پیشرفت و ترقی مادی و معنوی هر کشوری محسوب میشود و بین تحقیقات و میزان پیشرفت رابطهای مستقیم وجود دارد. در جهان امروز بهویژه در کشورهای توسعهیافته شاهد هستیم که سیستمهای آموزشی سعی بر مبناقراردادن پژوهش برای یادگیری دارند و آموزش نحوه پژوهش را از سالهای ابتدایی تحصیل ضروری میدانند. از ویژگیهای دورههای تحصیلات تکمیلی و آموزشعالی، توجه همزمان به آموزش و پژوهش است. در کنار امر پژوهش، انتشار نتایج پژوهش اصل مهمی به حساب میآید و بهآسانی میتوان گفت، پژوهشی که به انتشار منجر نشود، درواقع هدردادن منابع و سرمایه مملکت است. دیرگاهی است که پدیده مقالهنویسی در ایران مرسوم شده و دانشمندان نتایج پژوهشهای ارزشمند خود را در قالب مقاله و کتاب یا رساله و پایاننامه به رشته تحریر درمیآورند. مراکز دانشگاهی نیز برای ارتقای اعضای هیأت علمی خود، دستبهدامان مقالات و نگارش کتاب میشوند و فارغالتحصیلی دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز منوط به نگارش مقاله شده است. تا اینجای مطلب هیچ مشکلی نیست و بسیار میمون نیز هست. مشکل از آنجا آغاز میشود که نویسنده مقاله شریک پیدا میکند. گاه مقالهای را میبینیم که در رابطه با جراحی قلب است ولی نویسندهای با مدرک تحصیلی جغرافیا در فهرست نویسندگان دیده میشود. گاه مقالهای فامیلی چاپ میشود و چند نام خانوادگی مشابه در فهرست نویسندگان با تخصصهای متفاوت دیده میشود. گاهی نیز مقالهای چاپ میشود که نویسندگان آن از اقصینقاط کشور هستند و در تولید یک اثر بدیع علمی سهیماند. گاهی این شراکت نیز بینالمللی میشود و اسامی جفری، جعفر و جک در قالب مقاله دیده میشود. در این مقال دنبال نفی مشارکت خانوادگی، ملی و بینالمللی در تولید علم نیستم، فقط گاهی تلنگرزدن به وجدان خودمان و قلقلکدادن اخلاقیات شاید باعث بیدارشدن آنها شود، تا خدایناکرده اگر فردی از روی ناآگاهی رفتار غلطی را در پیش گرفته، اصلاح شده و به اصول پایبند باشد. انجمن بینالمللی سردبیران مجلات پزشکی (International Committee of Medical Journal Editors) معتقد است که تنها کسی حق دارد نامش در بین نویسندگان قرار گیرد که دارای چهار معیار باشد. این انجمن در پایان هر بند از حرف ربط «و» استفاده میکند و کلمه «یا» دراینبین کاربردی ندارد. آنها معتقدند که نویسنده باید دارای هر چهار شرط باشد و داشتن سه شرط حتی با تبصره هم منجر به قبولی نمیشود. این معیارها برای عملیکردن است و تابلویی غیرواقعی نیست، کمااینکه این انجمن در صورتی که برایش محقق شود که یکی از نویسندگانش دارای چهار شرط لازم نبوده است، رفتارهای سختگیرانهای را در پیش خواهد گرفت. پس بهتر است کمی بیندیشیم و بر رفتار نویسندگی خود تأملی داشته باشیم و ببینیم تا چه حد بر این اصول بینالمللی پایبند بودهایم. البته به یاد داشته باشیم دانشمندان ایرانی علاوه بر اصول بینالمللی، ادعای دیگری دارند و آن پایبندی به آموزههای دینی است. اصول چهارگانه شامل مداخله مؤثر در ایجاد یا طراحی مطالعه، یا کشف، تحلیل یا تفسیر دادههای مطالعه و نوشتن پیشنویس یا بازبینی نقادانه برای داشتن محتوای قابلتوجه علمی و تأیید نهایی نسخه قابلچاپ و موافقت برای پاسخگویی برای تمام جنبههای مطالعه است و تضمین اینکه سؤالات مربوط به صحت یا یکپارچگی هر بخشی از کار به طور مناسب مورد بررسی و حلوفصل قرار گرفته است. علاوه بر پاسخگوبودن برای همه قسمتهای مطالعه، نویسنده باید قادر به تعیین اینکه هر همکاری مسئول اختصاصی کدام قسمت بوده است، باشد. همچنین نویسندگان باید به تمامیت مداخله همکاران اعتماد داشته باشند. همه آنهایی که بهعنوان نویسنده مشخص شدهاند، باید دارای چهار معیار فوق بوده و همچنین همه آنهایی که دارای چهار معیار هستند باید بهعنوان نویسنده آورده شوند. با نگاهی به معیارهای فوق، هر نویسندهای که اسم او در عنوان یک مقاله آمده است، باید جمیع شرایط را داشته باشد. بهتر است مروری بر رفتارهای نویسندگی خود داشته باشیم. دانشجویانی که در آیندهای نهچنداندور عنان این مملکت را در دست خواهند داشت. از همه اینها گذشته اگر دانشمندان نویسنده و نویسندگان دانشمند، خرقه آلوده داشته باشند، دیگر از مردم عادی کوچه و بازار چه انتظاری باید داشت. مخلص کلام اینکه گاهی، نیمنگاهی به رفتار خود، بازاندیشی و تجدیدنظر لازم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.