راهحل سوم کجاست؟
دکتر حسن حنفی. استاد فلسفه دانشگاه قاهره
از زمان شروع جنبشهای موسوم به بهار عربی در سال 2011 یا کمی قبل از آن، اعراب بین دو راهحل مانده بودند: یا استبداد یا ازهمگسیختگی! گویی یکپارچگی کشور یا ملت جز از طریق استبداد ممکن نیست. آنچه در عراق، سوریه، لیبی و یمن اتفاق افتاد، همین را ثابت میکند. سقوط نظامهای استبدادی منجر به تجزیه نژادی، مذهبی و قومی کشورها شد. سؤال اکنون این است که آیا راهحل سومی نیز وجود دارد؟ راهحل نخست، همان استبداد است که خارج از هرگونه منطقی به صورت یک رهبر بلامنازع ظاهر میشود. شعارهایی برای او داده میشود که گویی عمری ابدی دارد. آن رهبر نیز به خود القاب عجیبوغریبی میدهد مثل قهرمان چه و چه. اموال کشور را بین روشنفکران و اصحاب رسانهها توزیع میکند تا قلمهایشان را به تملک خود درآورد. وقتی انقلابی شروع میشود بلافاصله سقوط کرده و رهبران یادشده یا کشته میشوند یا به کشورهای دیگر میگریزند. گاه نیز یک قدرت قدرتمند خارجی با دلیل یا بدون دلیل میآید و به این کشور حمله و نظام حاکم بر آن را سرنگون میکند. با رفتن هر یک از اینها [دیکتاتور] کشور دچار جنگ داخلی میشود و بعد ابرقدرتها دخالت میکنند و بعد سالها طول میکشد تا سرنوشتشان تعیین شود. راهحل دوم، تجزیه و ازهمپاشیدگی و ارجاع به توافقنامه «سایکس- پیکو» و تلاش برای تعیین یک وضعیت جدید است. بعد از سقوط دولت عثمانی، نیروهای استکباری و استعماری در تقسیم خاورمیانه به دولتهای کوچک لحظهای تردید نکردند. آنها کشورهایی را براساس تاریخ، جغرافیا یا ساکنانشان به وجود آوردند. استعمار بر ابعاد مختلف میهن عربی مسلط شد. مراکش، الجزایر، تونس و شام تحت استعمار فرانسه درآمد. لیبی تحت استعمار ایتالیا. مصر، عراق، یمن و اردن تحت استعمار بریتانیا. سپس این کشورها تضعیف شده و در اثر کودتاهای داخلی فروپاشیدند و بعد در درون یا در مرزهای همه دولتهای عربی جنگ در گرفت. مراکش با الجزایر بر سر واحه تندوف وارد جنگ شد؛ لیبی و مصر بر سر قبایل اولاد علی با هم درگیر شدند؛ مصر و سودان بر سر حلایب و شلاتین و... با هم درگیر شدند؛ مصر و فلسطین بر سر مثلث العوجه با هم وارد جنگ شدند؛ و سوریه و لبنان برسر وادی الحمه. سپس جنبشهای ناسیونالیستی عرب شکل گرفت تا این ملت ازهمپاشیده را در یک قالب سیاسی واحد قرار دهد. اوج این حرکت همان اعلام جمهوری عربی متحده در سالهای 1985-1961 بود. اما بعد از شکست سال 1967 دولتهای ملی ضعیف شده و از داخل و خارج خورده شدند. پس از آن حرکتهایی شکل گرفت که فراتر از مرزهای دولت ملی یا ناسیونالیسم عرب بود و رؤیای بازسازی «خلافت» را به همان شکلی سنتی در سر میپروراند. بهاینترتیب چشمانداز آتی بیش از آنکه بود مغشوش شد. اکنون برخی از دولتهای عربی از هم گسیخته و به دولتهای کوچکتر مذهبی و طایفهای تقسیم شدهاند. دراینمیان اسرائیل با پشتیبانی غرب و بهویژه آمریکا، خود را قویترین دولت منطقه میداند. درواقع اسرائیل بدون واردشدن در جنگی برنده آن بوده و در مقابل، اعراب بازندهاش. نتیجه آن ازهمگسیختگی بیشتر یا شورش طوایف علیه یکدیگر و مهاجرت و ترک کشور بوده است. کسی هم که مانده باید در انتظار قربانیشدن بوده و لحظه مرگ و خلاصی خود را انتظار بکشد. اکنون پرسش این است که چه باید کرد؟ اعراب دولتهای ملیگرا و ناسیونالیستی را آزمودند. بین شیعه و سنی یا کُرد و عرب جنگ است؟ هرکس به دیگری فکر میکند و اینکه گردنش را بریده و خونش را بریزد. کلمه «داعش» در نظر غربیها گویی مساوی با اسلام شده است؛ چهره اسلام مخدوش شده است. افراد بیگناهی در پایتخت کشورهای غربی با نام داعش کشته میشوند. نفرت بین مسیحیان و مسلمانان جایگزین دوران گفتوگو و تبادلنظر شده است. منبع: الاتحاد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.